सविस्तर स्पष्टीकरण (Detailed Explanation):
अचूक उत्तर: पर्याय (1)
१. मूलभूत वैज्ञानिक संकल्पना: पेप्सिन (Pepsin) हे जठररसातील प्रथिनांचे पचन करणारे विकर आहे. ते प्रथिनांच्या पचनाची सुरुवात करते. पेप्सिन हे प्रोटिओलिटिक विकर असून ते प्रथिनांमधील पेप्टाइड बंधांचे जलअपघटन करते. २. कार्यपद्धती: जठराच्या मुख्य पेशी (Chief cells) निष्क्रिय पेप्सिनोजेन स्रवतात, तर भित्तीय पेशी (Parietal cells) हायड्रोक्लोरिक आम्ल (HCl) स्रवतात. आम्लीय वातावरणात पेप्सिनोजेनचे सक्रिय पेप्सिनमध्ये रूपांतर होते. पेप्सिन प्रथिनांचे लहान पॉलीपेप्टाइड तुकड्यांमध्ये विघटन करते. जठरातील pH साधारणतः 1.5 ते 3.5 असू शकतो; तो आहार व इतर परिस्थितींनुसार बदलतो. या प्रक्रियेत प्रथिनांचे जलअपघटन होते, परंतु पेप्सिन त्यांचे थेट अमिनो आम्लांमध्ये पूर्ण विघटन करत नाही. ३. दैनिक जीवनातील उपयोजन व वैज्ञानिक तथ्य: अन्नातील प्रथिनांच्या पचनाची सुरुवात जठरात होते आणि पुढील पचन प्रामुख्याने लहान आतड्यात स्वादुपिंडातील प्रोटिएसेस व आतड्यातील विकरांच्या साहाय्याने होते. प्रथिने शरीराच्या वाढीसाठी, ऊतींच्या दुरुस्तीसाठी आणि विकरे तयार करण्यासाठी आवश्यक असतात. हा विषय NCERT व राज्य मंडळाच्या मानवी पचनसंस्थेवरील मूलभूत संकल्पनांशी सुसंगत आहे.
1. Fundamental scientific principle: Pepsin is a proteolytic enzyme present in gastric juice that initiates protein digestion. It hydrolyses peptide bonds within proteins, producing shorter peptide and polypeptide fragments. 2. Mechanism: Chief cells of the stomach secrete inactive pepsinogen, while parietal cells secrete hydrochloric acid (HCl). The acidic environment activates pepsinogen into pepsin. Gastric pH commonly ranges from approximately 1.5 to 3.5, depending on feeding and other physiological conditions. Pepsin begins protein digestion but does not completely convert proteins into amino acids. Further digestion occurs mainly in the small intestine through pancreatic proteases and intestinal peptidases. 3. Practical application and textbook relevance: Dietary proteins support growth, tissue repair and enzyme production. Understanding pepsin helps explain the division of digestive functions between the stomach and small intestine, as covered in NCERT and State Board biology topics on human digestion.
पेप्सिन आणि ट्रिप्सिन ही दोन्ही प्रथिनांचे पचन करणारी विकरे आहेत; मात्र पेप्सिन जठरातील आम्लीय वातावरणात कार्य करते, तर ट्रिप्सिन स्वादुपिंडातून निष्क्रिय ट्रिप्सिनोजेन स्वरूपात स्रवते आणि लहान आतड्यात सक्रिय होऊन क्षारीय वातावरणात कार्य करते. तसेच, पित्त मेदाचे पायसीकरण करते, पण ते विकर नाही. पेप्सिन प्रथिनांचे पचन सुरू करते; संपूर्ण पचन करून सर्व प्रथिने थेट अमिनो आम्लांमध्ये रूपांतरित करत नाही.
Do not confuse pepsin with trypsin. Both digest proteins, but pepsin acts in the acidic stomach, whereas trypsin is secreted by the pancreas as inactive trypsinogen and becomes active in the small intestine, where the environment is alkaline. Another common trap is assuming bile is an enzyme. Bile emulsifies fats but does not chemically digest them through enzymatic catalysis. Pepsin initiates protein digestion rather than completing the entire process.
स्मृती क्लृप्ती: 'Pepsin = Protein, Amylase = Starch, Lipase = Lipid.' मराठीत लक्षात ठेवा: पेप्सिन-प्रथिने, अमायलेज-कर्बोदके, लायपेज-मेद. पेप्सिनचे कार्य जठरातील आम्लीय वातावरणाशी जोडून लक्षात ठेवा.
Mnemonic: 'Pepsin = Protein, Amylase = Starch, Lipase = Lipid.' Associate pepsin with the acidic stomach and trypsin with the alkaline small intestine.
पर्याय २: कर्बोदकांचे पचन लाळेतील सॅलिव्हरी अमायलेजने मुखगुहेत सुरू होते. लहान आतड्यात स्वादुपिंडातील अमायलेज आणि माल्टेज, सुक्रेज व लॅक्टेज यांसारखी विकरे त्यांचे पुढील विघटन करतात; पेप्सिन हे कर्बोदकांचे प्रमुख पाचक विकर नाही. पर्याय ३: मेदाचे पचन मुख्यतः स्वादुपिंडातील लायपेजद्वारे होते. पित्तलवणे मेदाचे पायसीकरण करून त्याच्या पचनासाठी पृष्ठभागाचे क्षेत्रफळ वाढवतात; पित्त स्वतः पाचक विकर नाही. पर्याय ४: जीवनसत्त्वे ही सूक्ष्म पोषकद्रव्ये आहेत. बहुतेक जीवनसत्त्वांचे शोषण त्यांच्या रासायनिक स्वरूपानुसार लहान आतड्यात होते आणि त्यांना प्रथिनांप्रमाणे पेप्सिनद्वारे पचवण्याची आवश्यकता नसते. जीवनसत्त्व B12 च्या शोषणासाठी अंतर्गत घटक (Intrinsic factor) आवश्यक असतो आणि त्याचे शोषण प्रामुख्याने टर्मिनल इलिअममध्ये होते.
Option 2: Carbohydrates are digested by enzymes such as salivary amylase in the mouth and pancreatic amylase in the small intestine. Brush-border enzymes, including maltase, sucrase and lactase, complete the breakdown of relevant disaccharides. Pepsin is not the principal carbohydrate-digesting enzyme. Option 3: Fats are digested mainly by lipase, particularly pancreatic lipase. Bile salts emulsify fats and increase the surface area available for enzymatic action, but bile itself is not a digestive enzyme. Option 4: Vitamins are micronutrients that generally do not require digestion by pepsin. Their absorption depends on the vitamin; vitamin B12 requires intrinsic factor and is absorbed mainly in the terminal ileum.
