१. मूलभूत वैज्ञानिक संकल्पना: प्रतिजैविके (Antibiotics) ही जीवाणूंची वाढ रोखणारी किंवा त्यांना नष्ट करणारी औषधे आहेत. अलेक्झांडर फ्लेमिंग यांनी १९२८ मध्ये पेनिसिलियम (Penicillium) बुरशीच्या आसपास जीवाणूंची वाढ होत नसल्याचे निरीक्षण केले आणि पेनिसिलिनचा शोध लावला. २. कार्यपद्धती: पेनिसिलिन हे बीटा-लॅक्टम (β-lactam) प्रतिजैविक आहे. ते जीवाणूंच्या पेशीभित्तिकेतील पेप्टिडोग्लायकॅनच्या क्रॉस-लिंकिंगसाठी आवश्यक असलेल्या पेनिसिलिन-बाइंडिंग प्रोटीन्स (PBPs) चे कार्य रोखते. त्यामुळे पेशीभित्तिकेची निर्मिती बाधित होऊन संवेदनशील जीवाणू नष्ट होऊ शकतात. या प्रक्रियेसाठी स्वतंत्र SI एकक किंवा सर्वसाधारण रासायनिक समीकरण लागू होत नाही. ३. उपयोजन व वैज्ञानिक तथ्य: पेनिसिलिनचा वापर संवेदनशील जीवाणूंमुळे होणाऱ्या विविध संसर्गांच्या उपचारांसाठी केला जातो. फ्लेमिंग यांनी १९२८ मध्ये त्याचा शोध लावला; हॉवर्ड फ्लोरी, अर्न्स्ट चेन आणि त्यांच्या सहकाऱ्यांनी पुढे त्याचे शुद्धीकरण व उपचारातील उपयोग विकसित करण्यात महत्त्वाची भूमिका बजावली. संदर्भ: NCERT व राज्य मंडळातील सूक्ष्मजीव, जीवाणूंची रचना आणि प्रतिजैविकांच्या उपयोगासंबंधीच्या मूलभूत वैज्ञानिक संकल्पना.
1. Fundamental scientific principle: Antibiotics are substances used to inhibit bacterial growth or kill susceptible bacteria. In 1928, Alexander Fleming observed that bacterial growth was inhibited around a Penicillium mould and discovered penicillin. 2. Mechanism: Penicillin is a β-lactam antibiotic. It inhibits penicillin-binding proteins (PBPs), which are involved in cross-linking peptidoglycan in the bacterial cell wall. This disrupts cell-wall synthesis and can kill susceptible bacteria. No specific SI unit or general balanced chemical equation applies to this biological mechanism. 3. Practical application and scientific fact: Penicillin is used to treat infections caused by susceptible bacteria. Fleming discovered it in 1928, while Howard Florey, Ernst Chain, and their colleagues later made major contributions to its purification and development as a therapeutic drug. Relevant textbook concepts include microorganisms, bacterial cell structure, and the uses of antibiotics in NCERT and State Board science.
पेनिसिलिनचा शोध आणि त्याचा व्यापक वैद्यकीय वापर सुरू होणे या वेगळ्या घटना आहेत. फ्लेमिंग यांनी १९२८ मध्ये पेनिसिलिनचा शोध लावला; त्याचे शुद्धीकरण आणि प्रभावी उपचार म्हणून विकास नंतर झाला. प्रोंटोसिल हे कृत्रिम सल्फोनामाइड औषध आहे, तर पेनिसिलिनचा शोध बुरशीच्या निरीक्षणातून लागला.
Do not confuse the discovery of penicillin with its later development for widespread medical use. Fleming discovered it in 1928, but its purification and development as an effective treatment occurred later. Prontosil is a synthetic sulfonamide drug, whereas penicillin was discovered through observation of mould inhibiting bacterial growth.
१९२८ = फ्लेमिंग = पेनिसिलिन. ही तीन नावे एकत्र लक्षात ठेवा. अतिरिक्त स्मरणसूत्र: स्ट्रेप्टोमायसिन = क्षयरोगावरील उपचारांच्या इतिहासातील महत्त्वाचे प्रतिजैविक.
1928 = Fleming = Penicillin. Memorize these three together. Additional association: Streptomycin = an important antibiotic in the history of tuberculosis treatment.
पर्याय २ — प्रोंटोसिल: हे जर्मन शास्त्रज्ञ गेरहार्ड डोमाग्क यांच्या संशोधनाशी संबंधित कृत्रिम सल्फोनामाइड औषध आहे. त्याचा शोध फ्लेमिंग यांनी १९२८ मध्ये लावलेला नाही. पर्याय ३ — स्ट्रेप्टोमायसिन: हे १९४३ मध्ये अल्बर्ट शॅट्झ यांनी सेलमन वॅक्समन यांच्या संशोधन पथकात शोधले. क्षयरोगाच्या उपचारांच्या इतिहासात त्याचे महत्त्व आहे. पर्याय ४ — टेट्रासायक्लिन: हे नंतर विकसित झालेले प्रतिजैविक आहे. ते जीवाणूंच्या ३०S रिबोसोमल उपघटकावर कार्य करून प्रथिनसंश्लेषण रोखते. त्यामुळे या तिन्ही पर्यायांचा फ्लेमिंग यांच्या १९२८ मधील पेनिसिलिनच्या शोधाशी संबंध नाही.
Option 2 — Prontosil: This synthetic sulfonamide drug is associated with the work of German scientist Gerhard Domagk. It was not Fleming's 1928 discovery. Option 3 — Streptomycin: Albert Schatz discovered it in 1943 as part of Selman Waksman's research team. It became important in the history of tuberculosis treatment. Option 4 — Tetracycline: This antibiotic was developed later and inhibits bacterial protein synthesis by acting on the 30S ribosomal subunit. None of these three matches Fleming's discovery of penicillin in 1928.
