सविस्तर स्पष्टीकरण (Detailed Explanation):
अचूक उत्तर: पर्याय (2)
१. मूलभूत वैज्ञानिक संकल्पना/नियम: विद्युत मोटर हे विद्युत ऊर्जेचे यांत्रिक ऊर्जेत रूपांतर करणारे उपकरण आहे. विद्युत प्रवाह वाहणाऱ्या वाहकावर बाह्य चुंबकीय क्षेत्रात बल कार्य करते, या तत्त्वाचा वापर मोटरमध्ये केला जातो. २. कार्यपद्धती व नियम: चुंबकीय क्षेत्रात विद्युत प्रवाह वाहणाऱ्या कुंडलाच्या विरुद्ध बाजूंवर विरुद्ध दिशेने बल कार्य करते. त्यामुळे कुंडलावर आघूर्ण (Torque) निर्माण होऊन ते फिरू लागते. या क्रियेची दिशा फ्लेमिंगच्या डाव्या हाताच्या नियमाने ठरवता येते. आघूर्णाचे SI एकक न्यूटन-मीटर (N·m) आहे, तर विद्युत ऊर्जेचे SI एकक जूल (J) आहे. विद्युत शक्तीचे रूपांतर यांत्रिक शक्तीत करताना काही ऊर्जा उष्णता व ध्वनीच्या स्वरूपातही खर्च होते. ३. उपयोजन व वैज्ञानिक तथ्य: विद्युत मोटरचा वापर पंखे, पाण्याचे पंप, मिक्सर, वॉशिंग मशीन, ड्रिल मशीन आणि औद्योगिक यंत्रांमध्ये होतो. साध्या DC मोटरमध्ये कम्युटेटर कुंडलातील विद्युत प्रवाहाची दिशा प्रत्येक अर्ध्या फेरीनंतर बदलतो, त्यामुळे फिरण्याची दिशा टिकून राहते. मात्र सर्व AC मोटरमध्ये कम्युटेटर असतोच असे नाही. हे विद्युत ऊर्जा व यांत्रिक ऊर्जा या संकल्पनांशी संबंधित मूलभूत भौतिकशास्त्रीय तत्त्व आहे.
1. Fundamental scientific principle: An electric motor converts electrical energy into mechanical energy. Its basic operating principle is that a current-carrying conductor experiences a force when placed in an external magnetic field. 2. Mechanism and units: Opposing forces act on opposite sides of a current-carrying coil in a magnetic field, producing torque that rotates the coil. Fleming's left-hand rule determines the direction of the force. Torque is measured in newton-metres (N·m), and energy is measured in joules (J). During energy conversion, some energy is also dissipated as heat and sound. In a simple DC motor, a split-ring commutator reverses the current in the coil every half-turn, helping maintain rotation in the same direction. Not all AC motors use a commutator. 3. Practical applications and scientific facts: Electric motors are used in fans, water pumps, mixers, washing machines, drilling machines and industrial machinery. The motor is a fundamental application of the relationship between electricity, magnetism and mechanical motion.
विद्युत मोटर आणि विद्युत जनित्र यांच्या कार्यांमध्ये गल्लत करू नये. मोटर विद्युत ऊर्जेचे यांत्रिक ऊर्जेत रूपांतर करते; जनित्र यांत्रिक ऊर्जेचे विद्युत ऊर्जेत रूपांतर करते. तसेच विद्युत मोटरचे कार्य केवळ विद्युत चुंबकीय प्रेरण म्हणून सांगणे अचूक नाही. सामान्य मोटरचे मूलभूत तत्त्व म्हणजे चुंबकीय क्षेत्रात विद्युत प्रवाह वाहणाऱ्या वाहकावर बल कार्य करणे; विद्युत चुंबकीय प्रेरण हे जनित्राच्या कार्यात विशेष महत्त्वाचे असते.
Do not confuse an electric motor with an electric generator. A motor converts electrical energy into mechanical energy, whereas a generator converts mechanical energy into electrical energy. Also, describing electromagnetic induction as the sole basic principle of every motor is misleading. The fundamental operating principle of a typical motor is the force on a current-carrying conductor in a magnetic field; electromagnetic induction is particularly central to generator operation.
स्मरणसूत्र: मोटर = विद्युत ते यांत्रिक; जनित्र = यांत्रिक ते विद्युत. मोटर चालते, जनित्र वीज निर्माण करते.
Memory rule: Motor = Electrical → Mechanical; Generator = Mechanical → Electrical. A motor produces motion, while a generator produces electrical energy.
१. मेणबत्ती: मेणाच्या रासायनिक ऊर्जेचे ज्वलनाद्वारे मुख्यतः उष्णता व प्रकाश ऊर्जेत रूपांतर करते; विद्युत ऊर्जेचे यांत्रिक ऊर्जेत रूपांतर करणारे उपकरण नाही. ३. प्रकाशविद्युत घट (फोटोसेल): प्रकाश ऊर्जेचे विद्युत ऊर्जेत रूपांतर करतो किंवा प्रकाशाच्या तीव्रतेनुसार विद्युत संकेत निर्माण करतो; मोटरप्रमाणे यांत्रिक गती निर्माण करणे हे त्याचे मूलभूत कार्य नाही. ४. विद्युत घटांची बॅटरी: रासायनिक ऊर्जेचे विद्युत ऊर्जेत रूपांतर करून विद्युत परिपथाला ऊर्जा पुरवते. ती स्वतः विद्युत ऊर्जेचे यांत्रिक ऊर्जेत रूपांतर करणारे उपकरण नाही.
1. Candle: Chemical energy stored in wax is converted mainly into heat and light during combustion. It does not convert electrical energy into mechanical energy. 3. Photocell: A photovoltaic cell converts light energy into electrical energy, while other photoelectric devices can produce electrical signals in response to light. This is not the required electrical-to-mechanical conversion. 4. Battery: An electrochemical cell converts chemical energy into electrical energy and supplies power to a circuit. It does not itself perform the required conversion into mechanical energy.
