योग्य उत्तर I किंवा II यांपैकी कोणतेही नाही हे आहे. स्पष्टीकरण आणि महत्त्वाचे मुद्दे: • भारतीय संविधानातील कलम 26 हे धार्मिक व्यवहारांचे व्यवस्थापन करण्याचे स्वातंत्र्य प्रदान करते. यात नमूद केले आहे की, प्रत्येक धार्मिक संप्रदायाला धार्मिक आणि धर्मादाय उद्देशांसाठी संस्था स्थापन करण्याचा आणि त्यांचे जतन करण्याचा, धर्माच्या बाबतीत आपल्या स्वतःच्या व्यवहारांचे व्यवस्थापन करण्याचा आणि जंगम व स्थावर मालमत्ता मालकीची व संपादित करण्याचा हक्क आहे. म्हणून, विधान I अयोग्य आहे. • संविधानातील कलम 27 हे एखाद्या विशिष्ट धर्माच्या संवर्धनासाठी कर देण्याबाबतच्या स्वातंत्र्याशी संबंधित आहे. हे कलम असे निर्देश देते की, कोणत्याही व्यक्तीला असा कोणताही कर देण्यास भाग पाडले जाणार नाही, ज्याचे उत्पन्न विशेषतः कोणत्याही विशिष्ट धर्माच्या किंवा धार्मिक संप्रदायाच्या संवर्धनासाठी किंवा देखभालीसाठी वापरले जाते. म्हणून, विधान II अयोग्य आहे. • ही दोन्ही कलमे धार्मिक स्वातंत्र्याचा हक्क या अंतर्गत येतात, जो भारतीय संविधानाच्या भाग III द्वारे हमी दिलेला एक मूलभूत हक्क (Fundamental Right) आहे. • प्रश्नात दिलेल्या विधानांमध्ये या दोन्ही कलमांच्या व्याख्यांची अदलाबदल करण्यात आली आहे, ज्यामुळे नमूद केलेल्या कलम क्रमांकांच्या संदर्भात दोन्ही वर्णने चुकीची ठरतात. • म्हणून, योग्य उत्तर 'I किंवा II यांपैकी कोणतेही नाही' हे आहे. पूरक माहिती: • धार्मिक स्वातंत्र्याचा हक्क (कलम 25–28): • कलम 25: सर्व नागरिकांना सदसद्विवेकबुद्धीचे स्वातंत्र्य आणि कोणताही धर्म स्वीकारण्याचा, त्याचे आचरण करण्याचा व त्याचा प्रसार करण्याचा हक्क प्रदान करते. हा हक्क सार्वजनिक सुव्यवस्था, नैतिकता आणि आरोग्य यांच्या अधीन आहे. • कलम 26: सामूहिक धार्मिक हक्कांचे रक्षण करते. हे धार्मिक संप्रदायांना सार्वजनिक सुव्यवस्थेचा भंग न करता त्यांच्या स्वतःच्या अंतर्गत व्यवहारांचे व्यवस्थापन करण्याची परवानगी देते. • कलम 27: भारतीय राज्यव्यवस्थेचे धर्मनिरपेक्ष स्वरूप टिकवून ठेवण्यासाठी, शासनाला एका धर्माला दुसऱ्या धर्मापेक्षा झुकते माप देण्यासाठी करदात्यांचा पैसा वापरण्यापासून प्रतिबंधित करते. • कलम 28: पूर्णपणे शासकीय निधीतून चालवल्या जाणाऱ्या शैक्षणिक संस्थांमध्ये कोणतीही धार्मिक शिकवण देण्यास प्रतिबंध करते. शासनाची मान्यता मिळालेल्या किंवा शासकीय अनुदान घेणाऱ्या इतर संस्थांमध्ये, संबंधित व्यक्तीच्या (किंवा पालकांच्या) संमतीनेच धार्मिक शिकवण देण्यास परवानगी आहे. महत्त्वाची टीप: • कर (Tax) आणि शुल्क (Fee) यांमधील फरक: • कलम 27 अंतर्गत, शासनाला धार्मिक संवर्धनासाठी कर (Tax) आकारण्यास मनाई आहे. तथापि, न्यायालयांनी स्पष्ट केले आहे की, धार्मिक स्थळांवर किंवा उत्सवांच्या वेळी भाविकांना सुरक्षा, आरोग्य आणि स्वच्छता यांसारख्या निधर्मी सेवा पुरवण्यासाठी शासन शुल्क (Fee) आकारू शकते. • धार्मिक संप्रदाय (Religious Denominations): • कलम 26 अंतर्गत एखाद्या गटाला धार्मिक संप्रदाय मानण्यासाठी, तो अशा व्यक्तींचा समूह असावा ज्यांची एक स्वतःची श्रद्धा प्रणाली (तत्त्वज्ञान) आहे जी ते त्यांच्या आध्यात्मिक कल्याणासाठी अनुकूल मानतात, त्यांची एक सामायिक संघटना असावी आणि त्यांना एक विशिष्ट नाव असावे. • भारतातील धर्मनिरपेक्षता (Secularism): • या कलमांचा समावेश भारतातील धर्मनिरपेक्षतेच्या सकारात्मक संकल्पनेला बळकट करतो, जिथे शासन सर्व धर्मांपासून समान अंतर राखते आणि पाश्चात्त्य मॉडेलप्रमाणे शासन आणि धर्म पूर्णपणे वेगळे न ठेवता सर्व धर्मांचा समान आदर करते.