सविस्तर स्पष्टीकरण (Detailed Explanation):
अचूक उत्तर: पर्याय (2)
१. प्राकृतिक स्थान व भौगोलिक वैशिष्ट्ये: कर्कवृत्त हे विषुववृत्ताच्या उत्तरेस २३°३०′ अक्षांशावर (२३.५° उत्तर) असलेले काल्पनिक अक्षवृत्त आहे. भारतामधून ते पश्चिमेकडून पूर्वेकडे गुजरात, राजस्थान, मध्य प्रदेश, छत्तीसगड, झारखंड, पश्चिम बंगाल, त्रिपुरा आणि मिझोराम या आठ राज्यांतून जाते. ही राज्ये भारताच्या पश्चिम, मध्य, पूर्व आणि ईशान्य भागांत पसरलेली आहेत. २. नदीप्रणाली व जलप्रकल्प: कर्कवृत्ताशी संबंधित महत्त्वाची बाब म्हणजे माही नदी कर्कवृत्ताला दोनदा छेदते. मात्र, प्रस्तुत प्रश्नात नदीचे खोरे, उपनद्या किंवा धरणे विचारलेली नाहीत. ३. जनगणना २०११ व आर्थिक भूगोल: या प्रश्नाच्या उत्तरासाठी जनगणनेची किंवा खनिज उत्पादनाची आकडेवारी आवश्यक नाही. येथे भारताच्या राजकीय नकाशावरील अक्षवृत्ताचा मार्ग ओळखणे महत्त्वाचे आहे. कर्कवृत्तातून जाणाऱ्या आठ राज्यांचा पश्चिमेकडून पूर्वेकडे क्रम लक्षात ठेवल्यास योग्य पर्याय ओळखता येतो. ४. दिशात्मक क्रम: गुजरातपासून सुरू होणारा क्रम राजस्थान, मध्य प्रदेश, छत्तीसगड, झारखंड, पश्चिम बंगाल, त्रिपुरा आणि मिझोराम असा आहे. दिलेल्या पर्यायांमध्ये छत्तीसगड, गुजरात आणि झारखंड ही तिन्ही राज्ये कर्कवृत्तातून जात असल्यामुळे पर्याय २ योग्य आहे. [संदर्भ](https://gkschools.com/en/india/tropic-of-cancer-india/).
1. Physical location and geographical features: The Tropic of Cancer is an imaginary circle of latitude located at approximately 23°30′ north (23.5° N) of the Equator. In India, it passes through eight states from west to east: Gujarat, Rajasthan, Madhya Pradesh, Chhattisgarh, Jharkhand, West Bengal, Tripura and Mizoram. These states extend across western, central, eastern and northeastern India. 2. River systems and water projects: An important associated geographical fact is that the Mahi River crosses the Tropic of Cancer twice. However, river basins, tributaries and dams are not directly tested by this question. 3. Census 2011 and economic geography: Census statistics and mineral-production data are not required to answer this question. The essential skill is identifying the states crossed by the latitude on India's political map. 4. Directional order: From west to east, the sequence is Gujarat, Rajasthan, Madhya Pradesh, Chhattisgarh, Jharkhand, West Bengal, Tripura and Mizoram. All three states in Option 2 belong to this list, making it the correct answer. [Reference](https://gkschools.com/en/india/tropic-of-cancer-india/).
स्पष्टीकरण आकृती (Solution Visual Diagram):
मुख्य दिशाभूल म्हणजे कर्कवृत्त भारताच्या मध्यवर्ती भागातून जाते म्हणून ते उत्तर प्रदेश किंवा ओडिशामधूनही जाते, असा चुकीचा अंदाज बांधणे. प्रत्यक्षात ते २३°३०′ उत्तर अक्षांशावरील निश्चित काल्पनिक रेषा आहे. तसेच अक्षांश (Latitude) आणि रेखांश (Longitude) यांची गल्लत करू नये. भारताच्या प्रमाणवेळेसाठी वापरलेला ८२°३०′ पूर्व रेखांश हा कर्कवृत्तापेक्षा वेगळा आहे.
A common mistake is assuming that the Tropic of Cancer passes through Uttar Pradesh or Odisha because it crosses central and eastern India. Its position is fixed at approximately 23°30′ N latitude. Do not confuse latitude with longitude: India's Standard Meridian at 82°30′ E determines Indian Standard Time and is a different geographical line.
कर्कवृत्तातून जाणारी आठ राज्ये पश्चिमेकडून पूर्वेकडे लक्षात ठेवण्यासाठी: 'गु-रा-म-छ-झ-प-बं-त्रि-मि' म्हणजे गुजरात, राजस्थान, मध्य प्रदेश, छत्तीसगड, झारखंड, पश्चिम बंगाल, त्रिपुरा आणि मिझोराम. नकाशावर पश्चिमेकडून पूर्वेकडे हा क्रम सरावल्यास पर्यायांतील चुकीची राज्ये सहज ओळखता येतात.
Remember the eight states in west-to-east order using their initials: G-R-M-C-J-W-T-M: Gujarat, Rajasthan, Madhya Pradesh, Chhattisgarh, Jharkhand, West Bengal, Tripura and Mizoram. Practising this sequence on a political map helps eliminate options containing Uttar Pradesh, Odisha or Andhra Pradesh.
पर्याय १: छत्तीसगडमधून कर्कवृत्त जाते; परंतु उत्तर प्रदेश आणि ओडिशामधून जात नाही. त्यामुळे हा पर्याय चुकीचा आहे. पर्याय २: छत्तीसगड, गुजरात आणि झारखंड ही तिन्ही राज्ये कर्कवृत्ताच्या मार्गावर आहेत. त्यामुळे हा योग्य पर्याय आहे. पर्याय ३: छत्तीसगड आणि झारखंडमधून कर्कवृत्त जाते; परंतु उत्तर प्रदेशमधून जात नाही. त्यामुळे हा पर्याय चुकीचा आहे. पर्याय ४: झारखंडमधून कर्कवृत्त जाते; परंतु ओडिशा आणि आंध्र प्रदेशमधून जात नाही. त्यामुळे हा पर्याय चुकीचा आहे.
Option 1: Chhattisgarh is crossed by the Tropic of Cancer, but Uttar Pradesh and Odisha are not. Therefore, this option is incorrect. Option 2: Chhattisgarh, Gujarat and Jharkhand are all crossed by the Tropic of Cancer. Therefore, this is the correct option. Option 3: Chhattisgarh and Jharkhand are crossed by the Tropic of Cancer, but Uttar Pradesh is not. Therefore, this option is incorrect. Option 4: Jharkhand is crossed by the Tropic of Cancer, but Odisha and Andhra Pradesh are not. Therefore, this option is incorrect.
