सविस्तर स्पष्टीकरण (Detailed Explanation):
अचूक उत्तर: पर्याय (1)
१. प्राकृतिक स्थान, भूरूपे व वैशिष्ट्ये: पश्चिम घाट भारताच्या पश्चिम किनारपट्टीला समांतर पसरलेले असून महाराष्ट्रात त्यांना सह्याद्री म्हणून ओळखले जाते. पूर्व घाट हे पूर्व किनारपट्टीलगतचे तुलनेने कमी उंचीचे आणि खंडित पर्वतीय क्षेत्र आहे. या दोन्ही पर्वतश्रेणींचा संगम दक्षिण भारतातील निलगिरी टेकड्यांच्या प्रदेशात होतो. निलगिरी टेकड्या प्रामुख्याने तमिळनाडूमध्ये असून त्यांचा प्रदेश कर्नाटक व केरळच्या सीमावर्ती भागांशी जोडलेला आहे. या टेकड्यांना 'नील पर्वत' किंवा 'Blue Mountains' असेही म्हणतात. डोडाबेट्टा (सुमारे २,६३७ मीटर) हे निलगिरी टेकड्यांमधील सर्वोच्च शिखर आहे. पश्चिम घाटातील अन्नामुडी (सुमारे २,६९५ मीटर) हे द्वीपकल्पीय भारतातील सर्वोच्च शिखर आहे. २. नदीप्रणाली, उपनद्या व जलप्रकल्प: पश्चिम घाटातून गोदावरी, कृष्णा आणि कावेरी यांसारख्या प्रमुख द्वीपकल्पीय नद्यांच्या उगमक्षेत्रांना पाणी मिळते. पूर्व घाट तुलनेने खंडित असल्यामुळे महानदी, गोदावरी, कृष्णा आणि कावेरी यांसारख्या नद्या अनेक ठिकाणी त्यांना छेदून बंगालच्या उपसागराकडे वाहतात. पश्चिम व पूर्व घाटांच्या संगमाचा प्रश्न सोडवताना नदीचा उगम किंवा धरणाऐवजी पर्वतश्रेणींचे स्थान महत्त्वाचे आहे. ३. जनगणना २०११, आर्थिक भूगोल व दिशात्मक क्रम: निलगिरी प्रदेश दक्षिण भारतात, साधारण ११° उत्तर अक्षांश आणि ७६° पूर्व रेखांशाच्या आसपास आहे. हा प्रदेश तमिळनाडू, कर्नाटक आणि केरळ यांच्या सीमावर्ती भौगोलिक परिसरात येतो. निलगिरी परिसर चहाच्या लागवडीसाठी, पर्वतीय गवताळ प्रदेशांसाठी आणि जैवविविधतेसाठी प्रसिद्ध आहे. जनगणना २०११ मधील आकडेवारी या प्रश्नाचे उत्तर ठरवण्यासाठी आवश्यक नाही. पश्चिम घाट पश्चिमेकडे अरबी समुद्राच्या समांतर, तर पूर्व घाट पूर्वेकडे बंगालच्या उपसागराच्या समांतर पसरलेले आहेत; त्यांचा संगम निलगिरी टेकड्यांमध्ये होतो. म्हणून पर्याय १ योग्य आहे.
1. Physical location, landforms and features: The Western Ghats extend broadly parallel to India's western coastline and are locally known as the Sahyadris in Maharashtra. The Eastern Ghats form a comparatively lower and discontinuous range along the eastern side of the Peninsular Plateau. These two mountain systems meet in the Nilgiri Hills of southern India. The Nilgiri Hills lie primarily in Tamil Nadu, near the borders with Karnataka and Kerala, and are also known as the Blue Mountains. Doddabetta, at approximately 2,637 metres, is the highest peak of the Nilgiri Hills. Anamudi, at approximately 2,695 metres, is the highest peak of Peninsular India. 2. River systems, tributaries and dams: The Western Ghats form the source region for several major peninsular rivers, including the Godavari, Krishna and Kaveri. Rivers such as the Mahanadi, Godavari, Krishna and Kaveri cut across sections of the discontinuous Eastern Ghats and generally flow towards the Bay of Bengal. For this question, the decisive geographical feature is the junction of the two mountain systems, not a river confluence or dam. 3. Census 2011, economic geography and directional order: The Nilgiri region lies in southern India, approximately around 11° N latitude and 76° E longitude, in the border region connecting Tamil Nadu, Karnataka and Kerala. It is known for tea plantations, montane grasslands and biodiversity. Census 2011 statistics are not required to determine the answer. The Western Ghats lie broadly to the west of the plateau, while the Eastern Ghats lie to the east; their recognised meeting region is the Nilgiri Hills. Therefore, Option 1 is correct.
मुख्य परीक्षाभूल म्हणजे पश्चिम घाट आणि पूर्व घाट यांच्या स्वतंत्र विस्ताराची गल्लत करणे. पश्चिम घाट अधिक सलग व तुलनेने उंच आहेत, तर पूर्व घाट नद्यांमुळे अनेक ठिकाणी खंडित झाले आहेत. निलगिरी टेकड्या हा दोन्ही पर्वतश्रेणींच्या संगमासाठी मान्यताप्राप्त उत्तर आहे. शिखरांच्या उंचीबाबतही गोंधळ टाळा: अन्नामुडी हे द्वीपकल्पीय भारतातील सर्वोच्च शिखर, तर डोडाबेट्टा हे निलगिरी टेकड्यांमधील सर्वोच्च शिखर आहे. वेलची टेकड्या पश्चिम घाटात असल्या तरी त्या निलगिरीच्या दक्षिणेकडे आहेत.
Do not confuse the separate geographical extents of the two ranges with their meeting point. The Western Ghats are generally higher and more continuous, whereas the Eastern Ghats are discontinuous and dissected by rivers. The Nilgiri Hills are the standard answer for the junction of the two ranges. A common peak-height trap is confusing Anamudi, the highest peak of Peninsular India, with Doddabetta, the highest peak of the Nilgiri Hills. The Cardamom Hills belong to the Western Ghats but lie farther south.
लक्षात ठेवण्याची क्लृप्ती: 'पश्चिम-पूर्व भेट निलगिरीत' म्हणजे पश्चिम घाट + पूर्व घाट = निलगिरी टेकड्या. शिखरांसाठी: 'अन्नामुडी द्वीपकल्पाचा राजा, डोडाबेट्टा निलगिरीचा राजा.' पालकोंडा आणि नल्लमला हे पूर्व घाटातील, तर वेलची टेकड्या पश्चिम घाटातील आहेत.
Use the mnemonic: 'Western meets Eastern at Nilgiri.' For peak heights, remember: 'Anamudi rules the Peninsula; Doddabetta rules the Nilgiris.' Palkonda and Nallamala belong to the Eastern Ghats, while the Cardamom Hills belong to the Western Ghats.
पर्याय २ — पालकोंडा टेकड्या: आंध्र प्रदेशातील पूर्व घाटाच्या पर्वतीय प्रणालीचा भाग आहेत. त्या पश्चिम व पूर्व घाटांचा संगमबिंदू नाहीत. पर्याय ३ — वेलची टेकड्या: केरळ व तमिळनाडूच्या दक्षिणेकडील सीमावर्ती परिसरातील पश्चिम घाटाचा भाग आहेत. त्या निलगिरीच्या दक्षिणेकडे आहेत आणि दोन्ही घाटांचा मुख्य संगमबिंदू नाहीत. पर्याय ४ — नल्लमला टेकड्या: आंध्र प्रदेशातील पूर्व घाटाचा भाग असून कृष्णा नदीच्या खोऱ्याशी संबंधित आहेत. त्यामुळे हे पर्याय भौगोलिकदृष्ट्या वेगळ्या पर्वतीय प्रदेशांचे प्रतिनिधित्व करतात.
Option 2 — Palkonda Hills: These belong to the Eastern Ghats system in Andhra Pradesh and are not the junction of the Western and Eastern Ghats. Option 3 — Cardamom Hills: These form part of the southern Western Ghats, mainly in Kerala and the adjoining Tamil Nadu region. They lie south of the Nilgiri Hills and do not mark the main junction. Option 4 — Nallamala Hills: These are part of the Eastern Ghats in Andhra Pradesh and are associated with the Krishna River basin. None of these alternatives represents the recognised meeting point of both major mountain systems.
