१. भौतिक प्रक्रिया व स्थान: समुद्राचे पाणी हे प्रामुख्याने सोडियम क्लोराइडसह विविध विरघळलेल्या क्षारांचे द्रावण आहे. विलवणीकरणासाठी ऊर्ध्वपातन (Distillation) ही प्रभावी पद्धत आहे. यात खारे पाणी तापवून त्याचे बाष्प तयार केले जाते आणि त्यानंतर हे बाष्प थंड करून गोडे पाणी मिळवले जाते. २. जलप्रणाली व जलतंत्रज्ञान: या प्रक्रियेत बाष्पीभवनानंतर संघनन होते. विरघळलेले बहुतेक क्षार मूळ पात्रात राहतात. समुद्रकिनारी पिण्याच्या पाण्याची कमतरता असलेल्या प्रदेशांत ऊर्ध्वपातनासह रिव्हर्स ऑस्मोसिस (Reverse Osmosis) यांसारख्या तंत्रांचा वापर केला जातो. ३. भौगोलिक व पर्यावरणीय संदर्भ: भारताच्या किनारपट्टीवरील काही भागांत विलवणीकरण प्रकल्प पाणीपुरवठ्यासाठी महत्त्वाचे आहेत. जनगणना २०११ मधील लोकसंख्या किंवा जिल्हानिहाय आकडेवारी या मूलभूत रासायनिक प्रक्रियेच्या उत्तरासाठी थेट संबंधित नाहीत. ४. प्रक्रियेचा क्रम: खारे पाणी → तापविणे व बाष्पीभवन → बाष्प → थंड करणे व संघनन → गोडे पाणी. म्हणून पर्याय २ योग्य आहे.
1. Physical process and setting: Seawater contains dissolved salts, principally sodium chloride. Distillation is an established desalination method in which seawater is heated to produce water vapour, which is then cooled and condensed to obtain fresh water. 2. Water systems and technology: Evaporation is followed by condensation, while most dissolved salts remain in the original vessel. Desalination facilities may use distillation or technologies such as reverse osmosis, particularly in water-stressed coastal regions. 3. Geographic and environmental context: Desalination can supplement water supplies in parts of India's coastline. Census 2011 population statistics and district-level geographic rankings are not directly relevant to identifying this physical separation process. 4. Process sequence: Saline water → heating and evaporation → water vapour → cooling and condensation → fresh water. Therefore, option 2 is correct.
बाष्पीभवन, संघनन आणि ऊर्ध्वपातन या संज्ञा एकमेकांच्या जागी वापरू नयेत. बाष्पीभवन म्हणजे द्रवाचे बाष्पात रूपांतर; संघनन म्हणजे बाष्पाचे द्रवात रूपांतर; तर ऊर्ध्वपातनात बाष्पीभवन आणि त्यानंतर संघनन यांचा उपयोग करून पाणी क्षारांपासून वेगळे केले जाते. साधे निस्यंदन विरघळलेले मीठ काढत नाही.
Do not confuse evaporation, condensation, and distillation. Evaporation converts liquid into vapour; condensation converts vapour into liquid; distillation uses evaporation followed by condensation to separate water from dissolved salts. Ordinary filtration does not remove dissolved salt from seawater.
लक्षात ठेवा: 'तापवा → बाष्प बनवा → थंड करा → गोडे पाणी मिळवा.' ऊर्ध्वपातन = बाष्पीभवन + संघनन. निस्यंदन = मुख्यतः निलंबित कणांचे विलगीकरण.
Remember: 'Heat → Vapour → Cool → Fresh water.' Distillation = evaporation followed by condensation. Filtration mainly removes suspended particles.
पर्याय १, बाष्पीभवन: पाणी बाष्पात रूपांतरित होते; परंतु केवळ बाष्पीभवन ही संपूर्ण ऊर्ध्वपातन प्रक्रिया नाही. पर्याय ३, निस्यंदन: साधे निस्यंदन निलंबित घनकण वेगळे करते; ते विरघळलेले क्षार सामान्यतः दूर करत नाही. पर्याय ४, संघनन: बाष्पाचे द्रवात रूपांतर होते; परंतु खारे पाणी आधी बाष्परूपात नेण्याची पायरी स्वतंत्रपणे आवश्यक असते. ऊर्ध्वपातनात बाष्पीभवन आणि संघनन या दोन्ही पायऱ्या एकत्रित असतात.
Option 1, Evaporation: Water changes into vapour, but evaporation alone does not complete the standard distillation process. Option 3, Filtration: Ordinary filtration removes suspended particles but generally does not remove dissolved salts. Option 4, Condensation: Vapour changes into liquid, but the saline water must first be converted into vapour in a distillation setup. Distillation combines evaporation and subsequent condensation to separate fresh water from most dissolved salts.
