सविस्तर स्पष्टीकरण (Detailed Explanation):
अचूक उत्तर: पर्याय (2)
१. प्राकृतिक स्थान, भूरूपे व भूवैज्ञानिक वैशिष्ट्ये: अरवली पर्वतरांग ही वायव्य भारतातील प्राचीन पर्वतप्रणाली असून तिचा भूवैज्ञानिक इतिहास पूर्वकँब्रियन काळापर्यंत, विशेषतः आर्कियन व प्रोटेरोझोइक कालखंडांपर्यंत, मागे जातो. दीर्घकालीन अपक्षय व झीज यांमुळे तिचे मूळ उंच पर्वत आज अवशिष्ट डोंगररांगांच्या स्वरूपात दिसतात. ही रांग गुजरात, राजस्थान, हरियाणा आणि दिल्लीच्या परिसरातून साधारण नैऋत्येकडून ईशान्येकडे सरलेली आहे. राजस्थानातील माउंट आबूजवळील गुरु शिखर हे तिचे सर्वोच्च शिखर असून त्याची उंची सुमारे १,७२२ मीटर आहे. २. नदीप्रणाली व जलप्रकल्प: अरवली पर्वतरांग राजस्थानातील जलविभाजक म्हणून कार्य करते. तिच्या पश्चिमेकडील भागातील लूणी नदीचे पाणी कच्छच्या रणाकडे वाहते, तर पूर्वेकडील भागातील बनास नदी चंबळ नदीप्रणालीशी संबंधित आहे. अरवलीच्या परिसरातील जलविभाजकांचा अभ्यास करताना गंगा व सिंधू नदीप्रणालींच्या विस्तृत प्रादेशिक सीमांशी त्यांची गल्लत करू नये. ३. जनगणना २०११ व आर्थिक/पर्यावरणीय भूगोल: जनगणना २०११ मधील लोकसंख्या आकडेवारी या प्रश्नाचे उत्तर ठरवण्यासाठी आवश्यक नाही. अरवली परिसर खनिजसंपत्ती, विशेषतः तांबे, शिसे-जस्त आणि संगमरवरी खडकांसाठी महत्त्वाचा आहे. राजस्थानातील अरवलीच्या दक्षिणेकडील भागात माउंट आबू व गुरु शिखर हा प्रमुख उंच प्रदेश आहे. ४. दिशात्मक क्रम व निष्कर्ष: अरवलीचा सर्वसाधारण विस्तार नैऋत्य ते ईशान्य असा आहे. भूवैज्ञानिक वयानुसार दिलेल्या चार पर्यायांमध्ये अरवली ही सर्वांत प्राचीन पर्वतरांग मानली जाते. त्यामुळे पर्याय २ योग्य आहे.
1. Physical location, landforms and geological features: The Aravalli Range is an ancient mountain system in northwestern India. Its geological history extends into the Precambrian, particularly the Archean and Proterozoic periods. Prolonged weathering and erosion have reduced much of the original mountain system to residual hills and ridges. The range extends broadly from southwest to northeast through Gujarat, Rajasthan, Haryana and the Delhi region. Guru Shikhar, near Mount Abu in Rajasthan, is its highest peak at approximately 1,722 metres. 2. River systems and water divides: The Aravalli Range acts as a regional drainage divide in Rajasthan. The Luni drains westward towards the Rann of Kutch, whereas the Banas belongs to the Chambal river system. Regional drainage divides around the Aravallis should not be confused with the much broader boundaries of the Ganga and Indus river systems. 3. Census 2011 and economic/environmental geography: Census 2011 population figures are not required to establish the answer. The Aravalli region is economically significant for mineral resources, including copper, lead-zinc and marble. Mount Abu and Guru Shikhar form a prominent highland area in the southern Aravallis of Rajasthan. 4. Directional order and conclusion: The Aravalli Range trends broadly from southwest to northeast. Among the four options, it is regarded as the oldest mountain system. Therefore, option 2 is correct.
मुख्य परीक्षाभूल म्हणजे 'सर्वांत प्राचीन पर्वतरांग' आणि 'सर्वोच्च पर्वतरांग' यांची गल्लत करणे. अरवली ही भारतातील सर्वांत प्राचीन पर्वतप्रणालींपैकी एक आहे; हिमालय मात्र भूवैज्ञानिकदृष्ट्या तरुण घडीदार पर्वत आहे. अरवलीचा सर्वसाधारण विस्तार नैऋत्येकडून ईशान्येकडे आहे, उलट दिशेने नव्हे. गुरु शिखर हे अरवलीचे सर्वोच्च शिखर आहे; धूपगड हे सातपुड्याचे सर्वोच्च शिखर आहे. नदीप्रणालीच्या प्रश्नांत पश्चिमवाहिनी लूणी आणि पूर्वेकडे वाहणारी बनास यांतील फरकही लक्षात ठेवा.
The main trap is confusing the oldest mountain range with the highest mountain range. The Aravallis are among India's oldest mountain systems, whereas the Himalayas are geologically young fold mountains. The Aravalli trend is broadly southwest to northeast, not the reverse. Guru Shikhar is the highest peak of the Aravallis, while Dhupgarh is the highest peak of the Satpuras. In river-system questions, distinguish the west-flowing Luni from the Banas, which joins the Chambal system.
लक्षात ठेवण्याची क्लृप्ती: 'अरवली अतिप्राचीन, गुरु शिखर सर्वोच्च'. स्थानासाठी 'गुजरात-राजस्थान-हरियाणा-दिल्ली' हा साधारण दक्षिण-पश्चिम ते उत्तर-पूर्व पट्टा लक्षात ठेवा. शिखरांची जोडी: 'अरवली-गुरु, सातपुडा-धूपगड'. नदीस्मरण: 'लूणी पश्चिमेकडे, बनास चंबळकडे'.
Remember: 'Ancient Aravalli, Guru Shikhar on top.' For the broad regional sequence, recall 'Gujarat-Rajasthan-Haryana-Delhi', from southwest towards northeast. Peak pair: 'Aravalli-Guru, Satpura-Dhupgarh.' River cue: 'Luni flows west; Banas joins the Chambal system.'
पर्याय १: दिनारिक आल्प्स ही दक्षिण-पूर्व युरोपातील पर्वतरांग असून ती बाल्कन द्वीपकल्पाच्या पश्चिम भागात, अॅड्रियाटिक समुद्राच्या पूर्वेकडे पसरलेली आहे. ती अरवलीपेक्षा भूवैज्ञानिकदृष्ट्या तरुण आहे. पर्याय ३: तियान शान ही मध्य आशियातील पर्वतप्रणाली असून ती प्रामुख्याने चीन आणि किर्गिझस्तानसह अनेक देशांत पसरलेली आहे. तिचे सर्वोच्च शिखर जेंगिश चोकुसू आहे; मात्र ही अरवलीपेक्षा तरुण पर्वतप्रणाली आहे. पर्याय ४: सातपुडा पर्वतरांग मध्य भारतात, मुख्यतः मध्य प्रदेश व महाराष्ट्रात पसरलेली आहे. ती नर्मदा आणि तापी नदीखोऱ्यांच्या दरम्यानच्या भूरचनेशी संबंधित असून तिचे सर्वोच्च शिखर धूपगड आहे. तिचे भूवैज्ञानिक वय अरवलीपेक्षा कमी आहे. म्हणून उर्वरित तीन पर्याय अयोग्य ठरतात.
Option 1: The Dinaric Alps extend across southeastern Europe, mainly along the western Balkan Peninsula, east of the Adriatic Sea. They are geologically younger than the Aravalli system. Option 3: The Tian Shan is a Central Asian mountain system extending across several countries, including China and Kyrgyzstan. Its highest peak is Jengish Chokusu, but the range is younger than the Aravallis. Option 4: The Satpura Range lies in central India, mainly across Madhya Pradesh and Maharashtra, and is associated with the region between the Narmada and Tapi river valleys. Dhupgarh is its highest peak. Its geological history is younger than that of the Aravallis. Hence, options 1, 3 and 4 are incorrect.
