General Science
Optics
पडताळलेले उत्तर (Verified)
MPSC सराव प्रश्न:
खालीलपैकी कोणते प्रकाशाच्या अपवर्तनामुळे होत नाही?
Which of the following is NOT due to refraction of light?
पर्याय (Options):
A
भिंगामुळे प्रतिमा तयार होणे
B
अचूक उत्तर (Official Answer)
आरशामुळे प्रतिमा तयार होणे
C
सूर्यास्त उशिरा होणे
D
ताऱ्यांचे लुकलुकणे
सविस्तर स्पष्टीकरण (Detailed Explanation):
अचूक उत्तर: पर्याय (2)
योग्य उत्तर बहिर्वक्र आरशामुळे प्रतिमा तयार होणे आहे .
स्पष्टीकरण आणि महत्त्वाचे मुद्दे:
• प्रकाशाचे अपवर्तन म्हणजे जेव्हा प्रकाश एका माध्यमातून दुसर्‍या माध्यमात जातो आणि गतीतील बदलामुळे वाकतो. या घटनेमुळे भिंगाद्वारे प्रतिमा तयार होणे, ताऱ्यांचे लुकलुकणे आणि सूर्यास्त उशिरा होणे यासारखे परिणाम दिसतात.
• बहिर्वक्र भिंगामुळे प्रतिमा तयार होणे हे अपवर्तनामुळे होते. वक्र भिंगाच्या पृष्ठभागातून प्रकाश जाताना वाकतो आणि प्रतिमा तयार करण्यासाठी एका विशिष्ट बिंदूवर केंद्रित होतो. म्हणून, हे योग्य आहे.
• सूर्यास्त उशिरा होणे वातावरणीय अपवर्तनामुळे होते. पृथ्वीच्या वातावरणातून प्रकाश जाताना वाकतो, ज्यामुळे सूर्य क्षितिजाच्या खाली मावळल्यानंतरही दिसतो. म्हणून, हे योग्य आहे.
• ताऱ्यांचे लुकलुकणे पृथ्वीच्या वातावरणातील वेगवेगळ्या घनतेच्या थरांमधून ताऱ्यांचा प्रकाश झाल्यामुळे होते. प्रकाशाच्या या वाकण्यामुळे तारे लुकलुकताना दिसतात. म्हणून, हे योग्य आहे.
• बहिर्वक्र आरशामुळे प्रतिमा तयार होणे हे अपवर्तनामुळे नाही, तर परावर्तनामुळे होते बहिर्वक्र आरसे प्रकाशाच्या किरणांना बाहेरच्या दिशेने परावर्तित करतात, ज्यामुळे आभासी आणि लहान प्रतिमा तयार होतात. म्हणून, हे योग्य उत्तर आहे.
पूरक माहिती:
• अपवर्तन:
• व्याख्या: प्रकाशाच्या गतीतील बदलामुळे एका पारदर्शक माध्यमातून दुसर्‍या माध्यमात जाताना प्रकाश वाकणे.
• उपयोग: प्रकाश केंद्रित करण्यासाठी आणि प्रतिमा तयार करण्यासाठी भिंगांमध्ये (उदा. चष्मा, सूक्ष्मदर्शक, दुर्बिणी) अपवर्तनाचा उपयोग केला जातो.
• उदाहरणे: पाण्यात बुडवलेली वाकलेली दिसणे, वाळवंटात मृगजळ दिसणे आणि इंद्रधनुष्य ही अपवर्तनामुळे दिसणारी उदाहरणे आहेत.
• बहिर्वक्र भिंग:
• कार्य: उत्तल भिंग मध्यभागी जाड असते आणि प्रकाश किरणांना एका focal point वर एकत्र आणते.
• उपयोग: कॅमेऱ्या,आणि ऑप्टिकल उपकरणांमध्ये आढळतात.
• प्रतिमा निर्मिती: नाभीय अंतरच्या सापेक्ष वस्तूच्या स्थितीनुसार वास्तविक आणि आभासी दोन्ही प्रतिमा तयार करू शकतात.
• वातावरणातील अपवर्तन:
• व्याख्या: हवेच्या घनतेतील बदलामुळे पृथ्वीच्या वातावरणाद्वारे होणारे अपवर्तन.
• परिणाम: खगोलीय वस्तूंचे आभासी स्थान आणि उशिरा होणारा सूर्योदय/सूर्यास्त यासारख्या घटना घडतात.
• उदाहरण: तारे लुकलुकतात कारण त्यांचा प्रकाश वातावरणातील थरांमधून अनेक वेळा अपवर्तित होतो.
• बहिर्वक्र आरसा:
• कार्य: उत्तल आरसे प्रकाश किरणांना बाहेरच्या दिशेने परावर्तित करतात, ज्यामुळे ते विखुरले जातात.
• उपयोग: त्यांच्या विस्तृत दृष्टीकोनामुळे सामान्यतः वाहनांमध्ये मागील दृश्य दाखवणारे आरसे म्हणून वापरले जातात.
• प्रतिमा निर्मिती: नेहमी आभासी, ताठ आणि लहान प्रतिमा तयार करतात.
महत्त्वाची टीप:
• अपवर्तन आणि परावर्तन यातील मुख्य फरक:
• अपवर्तन: माध्यमातील बदलामुळे प्रकाश वाकतो (उदा. काचेतून हवेत).
• परावर्तन: प्रकाश एका पृष्ठभागावरून त्याच माध्यमात परत उसळतो (उदा. आरसे).
• बहिर्वक्र आरसे: प्रतिमा तयार करण्यासाठी पूर्णपणे परावर्तनावर अवलंबून असतात, अपवर्तनावर नाही.
• अपवर्तनाचे उपयोग: भिंगे,आणि सारखी ऑप्टिकल उपकरणे डिझाइन करण्यासाठी आवश्यक.
• परावर्तनाचे उपयोग: आरसे, सौर पॅनेल आणि प्रकाशाच्या परावर्तनावर अवलंबून असलेली ऑप्टिकल उपकरणे.