सविस्तर स्पष्टीकरण (Detailed Explanation):
अचूक उत्तर: पर्याय (1)
योग्य उत्तर शेती आहे.
• कृषी राज्याच्या यादीत येते.
महत्त्वाची टीप:
• अनुच्छेद 246 विधायी विषयांची व्याख्या करते ज्यावर संसद आणि राज्य विधानमंडळे कायदे करू शकतात.
• या बाबी सातव्या अनुसूचीच्या 3 याद्यांमध्ये गणल्या गेल्या आहेत.
• राज्यघटनेने केंद्र आणि राज्यांमध्ये विधान विषयांच्या तीन पटीने वाटप करण्याची तरतूद केली आहे, उदा., यादी-I (केंद्रीय सूची), सूची-II (राज्य सूची), आणि सूची-III (समवर्ती सूची).
स्पष्टीकरण:
कृषी हा राज्याचा विषय आहे.
• अशा पाच विलक्षण परिस्थिती आहेत ज्यात केंद्र राज्य विषयात कायदे करू शकते-
• जेव्हा राज्यसभेने संसदेने राज्याच्या विषयात कायदा बनवला तर ते राष्ट्रीय हिताचे आहे असे मत उपस्थित सदस्यांपैकी कमीत कमी दोनतृतीयांश सदस्यांनी समर्थित करून ठराव मंजूर केला. (अनुच्छेद 249, हा देखील राज्यसभेचा एक विशेष अधिकार आहे). ठराव एका वर्षासाठी लागू राहतो, त्या दरम्यान संसद कायदा करू शकते. परंतु ठरावाची मुदत संपल्यानंतर सहा महिन्यांनी असा कायदा अस्तित्वात नाही. तसेच, कोणत्याही क्रमांकावर ठरावाचे नूतनीकरण केले जाऊ शकते. काही वेळा, एका वेळी एक वर्षापेक्षा जास्त नाही.
• जेव्हा दोन किंवा अधिक राज्ये एखाद्या राज्य विषयावर कायदा तयार करण्यासाठी संसदेला विनंती करतात. त्या विषयावर कायदे करण्याची त्यांची शक्ती ते समर्पण करतात. (अनुच्छेद 252)
• आंतरराष्ट्रीय करार किंवा करार अंमलात आणण्यासाठी, संसद राज्य सूची विषयांमध्ये कायदे करू शकते. उदाहरणार्थ, जर भारताने नवीन सिंचन तंत्रांच्या प्रचारासाठी इस्रायलशी करार केला, तर युनियन या उद्देशासाठी राज्यांतर्गत यादी तयार करू शकते (अनुच्छेद 253)
• राष्ट्रीय आणीबाणीच्या काळात संसद राज्य विषयांवर कायदा करू शकते. आणीबाणीची मुदत संपल्यानंतर सहा महिन्यांनी असा कायदा काम करणे बंद होते. राज्य देखील त्याच विषयावर कायदे करू शकते परंतु संसदीय कायद्यांच्या अधीन आहे.
• राष्ट्रपती राजवटीत संसद राज्य यादीतील कोणत्याही विषयावर कायदा करू शकते. असा कायदा राष्ट्रपती राजवट संपल्यानंतरही कार्यरत राहतो जोपर्यंत राज्य विधिमंडळ तो रद्द करत नाही किंवा सुधारणा करत नाही.
• शिवाय, संसद राज्य सूचीच्या विषयांमध्ये मॉडेल कायदे करू शकते, ज्याचे राज्य कदाचित पालन करू शकत नाहीत किंवा करू शकत नाहीत.
पूरक माहिती:
राज्य यादी
• या सूचीमध्ये प्रादेशिक आणि स्थानिक महत्त्वाच्या बाबींचा समावेश आहे ज्यांना राज्य-विशिष्ट उपायांची आवश्यकता आहे आणि ज्या बाबी स्वारस्याच्या विविधतेला परवानगी देतात.
• यामध्ये सध्या सार्वजनिक सुव्यवस्था, पोलिस, सार्वजनिक आरोग्य आणि स्वच्छता, कृषी, स्थानिक सरकार, जुगार इत्यादी सारखे 61 विषय (मूळतः 66 विषय) आहेत.
• फौजदारी कायदा, शिक्षण समवर्ती यादीत येते.
• संरक्षण केंद्राच्या यादीत येते.
The correct answer is Agriculture.
• Agriculture comes under the State List.
Important Notes:
• Article 246 defines the legislative subject matters on which the Parliament and the State Legislatures can make laws.
• These matters are enumerated in the 3 lists of the Seventh Schedule.
• The Constitution provides for a three-fold distribution of legislative subjects between the Union and the states, viz., List-I (the Union List), List-II (the State List), and List-III (the Concurrent List).
Clarification:
Agriculture is a state subject.
• There are five extraordinary conditions where the center can make laws in state subjects-
• When Rajya Sabha passes a resolution supported by not less than two-thirds of the members present and voting that it is in the national interest if parliament makes a law in state subject. (Article 249, this is also a special power of Rajya Sabha). The resolution remains in force for one year, during which parliament can make a law. But such law ceases to exist six months after the expiry of resolution. Also, resolution can be renewed any no. of times, not exceeding one year at a time.
• When two or more states make a request to the parliament to frame a law on a state subject. They surrender their power to make laws on that subject. (article 252)
• To implement an international treaty or agreement, parliament can make laws in state list subjects. For example, if India enters into an agreement with Israel for the promotion of new irrigation techniques, then Union can legislate an in-state list for the said purpose (article 253)
• During a national emergency, Parliament can legislate on state subjects. Such law ceases to operate six months after the expiry of an emergency. The state can also make laws on the same item but subject to parliamentary laws.
• During president rule, parliament can enact a law on any matter of the state list. Such law continues to operate even after the end of the president's rule unless the state legislature repeals or amends it.
• Moreover, parliament can make model acts in the state list subjects, which may or may not be followed by states.
Related Concepts:
State List
• This List contains matters of regional and local importance which require state-specific solutions and matters which permit diversity of interest.
• It presently contains 61 subjects (originally 66 subjects) like public order, police, public health and sanitation, agriculture, local government, gambling, etc.
• Criminal Law, Education comes under the Concurrent List.
• Defense comes under the Centre List.