Indian Polity & Constitution
Emergency Provisions
पडताळलेले उत्तर (Verified)
MPSC सराव प्रश्न:
एखाद्या घटक राज्यातील घटनात्मक यंत्रणा अपयशी ठरल्यास, भारतीय संविधानाच्या खालीलपैकी कोणत्या कलमान्वये राष्ट्रपती त्या राज्यात 'राष्ट्रपती राजवट' घोषित करू शकतात?
In the event of the failure of constitutional machinery in a State, under which of the following Articles of the Constitution can the President proclaim President's Rule?
पर्याय (Options):
A
कलम ३५२
B
अचूक उत्तर (Official Answer)
कलम ३५६
C
कलम ३६०
D
कलम ३६५
सविस्तर स्पष्टीकरण (Detailed Explanation):
अचूक उत्तर: पर्याय (2)
📌 सविस्तर स्पष्टीकरण व मुख्य तरतुदी:
• भारतीय संविधानाच्या भाग १८ मधील 'कलम ३५६' अन्वये, राज्यपाल यांच्या अहवालावरून अथवा अन्य कारणांवरून राज्यातील शासन व्यवस्था संविधानाच्या तरतुदींनुसार चालवणे अशक्य झाले आहे अशी राष्ट्रपतींची खात्री झाल्यास ते राज्यात 'राष्ट्रपती राजवट' (राज्य आणीबाणी) घोषित करू शकतात.
• राष्ट्रपती राजवट लागू झाल्यानंतर राज्यातील मंत्रिमंडळ बरखास्त किंवा निलंबित केले जाते आणि राष्ट्रपतींच्या वतीने राज्यपाल राज्याचा प्रत्यक्ष कारभार पाहतात.
• संविधानाची चौकट अबाधित राखणे आणि देशाची एकात्मता व राष्ट्रीय सुरक्षा टिकवणे हा या तरतुदीचा प्राथमिक हेतू आहे.
• या संदर्भात कलम ३६५ देखील अत्यंत महत्त्वाचे असून, केंद्राने दिलेल्या वैध निर्देशांचे पालन करण्यात राज्य सरकार अपयशी ठरल्यास तीही घटनात्मक यंत्रणा कोसळल्याची स्थिती मानली जाते.
📚 संबंधित महत्त्वाचे घटक व संदर्भ (परीक्षेसाठी पूरक माहिती):
• कलम ३५२ (राष्ट्रीय आणीबाणी): युद्ध, परकीय आक्रमण किंवा सशस्त्र बंडखोरीच्या कारणावरून संपूर्ण देशात किंवा त्याच्या कोणत्याही भागात लागू केली जाते.
• कलम ३६० (आर्थिक आणीबाणी): भारताचे किंवा त्याच्या कोणत्याही भागाचे आर्थिक स्थैर्य किंवा पत धोक्यात आल्यास घोषित केली जाते (भारतात आजवर एकदाही लागू झालेली नाही).
• राज्यपालांची भूमिका: राज्यपाल हे केंद्र आणि राज्य यांच्यातील महत्त्वाचा दुवा असून घटनात्मक पेचप्रसंगात अहवाल सादर करणे हा त्यांचा स्वेच्छाधिकार (Discretionary Power) मानला जातो.
• स्वरूप: भारतीय संघराज्यातील एकात्मिक झुकत्या (Unitary Bias) रचनेचे हे एक ठळक वैशिष्ट्य आहे.