सविस्तर स्पष्टीकरण (Detailed Explanation):
अचूक उत्तर: पर्याय (4)
योग्य उत्तर त्रिपुरा, झारखंड आहे.
Key Points
• भारतीय राज्यघटनेचे कलम 371 काही राज्यांसाठी त्यांच्या अद्वितीय सामाजिक-आर्थिक गरजा, सांस्कृतिक जतन आणि विकासात्मक आवश्यकता पूर्ण करण्यासाठी विशेष तरतुदी प्रदान करते.
• नागालँड, मणिपूर, मिझोराम, सिक्कीम आणि आसाम यांसारख्या राज्यांना अनुच्छेद 371 आणि त्याच्या उप-कलमांनुसार विशेष दर्जा मिळाला आहे. या तरतुदी त्यांच्या विशिष्ट आव्हानांना तोंड देण्यासाठी, त्यांच्या विशिष्ट सांस्कृतिक आणि सामाजिक प्रथा जतन करण्यासह आहेत.
• तथापि, त्रिपुरा आणि झारखंड सारखी काही राज्ये अनुच्छेद 371 आणि त्याच्या उप-कलमांच्या कक्षेत येत नाहीत, कारण त्यांच्यासाठी अशा अद्वितीय घटनात्मक तरतुदी नाहीत. ही राज्ये सामान्य घटनात्मक तरतुदींनुसार शासित होतात.
• अनुच्छेद 371 अंतर्गत विशेष दर्जा असलेल्या राज्यांमध्ये अनेकदा जमीन मालकी, सांस्कृतिक जतन आणि इतर सामाजिक-राजकीय संरक्षणाशी संबंधित तरतुदी असतात. त्रिपुरा आणि झारखंडमध्ये अशा विशेष तरतुदींचा अभाव आहे आणि त्यामुळे बहुतेक भारतीय राज्यांप्रमाणेच त्यांचे शासन चालते.
• उदाहरणार्थ, नागालँड (अनुच्छेद 371A अंतर्गत) त्याच्या प्रथागत कायद्यांसाठी आणि नैसर्गिक संसाधनांच्या मालकीसाठी घटनात्मक संरक्षण आहे. याउलट, त्रिपुरा आणि झारखंडमध्ये अशा विशिष्ट तरतुदी नाहीत.
• म्हणून, त्रिपुरा आणि झारखंड यांना अनुच्छेद 371 किंवा त्याच्या उप-कलमांनुसार विशेष दर्जा नसलेली राज्ये म्हणून ओळखले जाते.
Additional Information
• अनुच्छेद 371 अंतर्गत विशेष तरतुदी:
• अनुच्छेद 371 चे प्रत्येक उप-कलम नागालँड (371A), मणिपूर (371C), मिझोराम (371G), सिक्कीम (371F) आणि इतरांसारख्या विशिष्ट राज्यांसाठी त्यांची सांस्कृतिक वारसा जपण्यासाठी आणि विकासात्मक मदत देण्यासाठी डिझाइन केले आहे.
• नागालँड (अनुच्छेद 371A): प्रथागत कायद्यांवर आणि जमीन आणि संसाधनांच्या मालकीवर स्वायत्तता प्रदान करते.
• मिझोराम (अनुच्छेद 371G): मिझो लोकांच्या धार्मिक आणि सामाजिक प्रथा, प्रथागत कायदे आणि जमिनीच्या मालकीचे संरक्षण करते.
• सिक्कीम (अनुच्छेद 371F): 1975 मध्ये भारतात विलीनीकरण झाल्यानंतर सिक्कीमच्या शासनासाठी विशेष तरतुदी सुनिश्चित करते.
• विशेष दर्जा नसलेली राज्ये:
• त्रिपुरा: ईशान्य भारतात स्थित त्रिपुराला अनुच्छेद 371 अंतर्गत कोणतीही विशेष घटनात्मक तरतूद नाही. त्याचे शासन सामान्य घटनात्मक चौकटीचे पालन करते.
• झारखंड: 2000 मध्ये बिहारमधून तयार झालेले झारखंडला देखील अनुच्छेद 371 अंतर्गत विशेष दर्जा नाही. ते आदिवासी लोकसंख्येसाठी ओळखले जाते परंतु सामान्य घटनात्मक तरतुदींनुसार शासित होते.
• विशेष दर्जाचे कारण:
• भौगोलिक दुर्गमता, सांस्कृतिक विविधता आणि सामाजिक-आर्थिक मागासलेपणा यांसारख्या अद्वितीय आव्हानांना तोंड देण्यासाठी राज्यांना विशेष दर्जा दिला जातो.
• उदाहरणार्थ, अरुणाचल प्रदेश, नागालँड आणि मिझोराम यांसारख्या राज्यांना त्यांच्या विशिष्ट आदिवासी संस्कृतींचे संरक्षण करण्यासाठी आणि न्याय्य विकास सुनिश्चित करण्यासाठी विशेष दर्जा दिला जातो.
Important Points
• ऐतिहासिक पार्श्वभूमी:
• अनुच्छेद 371 अंतर्गत विशेष तरतुदी अद्वितीय आव्हाने असलेल्या राज्यांना भारतीय संघराज्यात समाविष्ट करण्यासाठी, त्यांची सांस्कृतिक ओळख जपून, सादर केल्या गेल्या.
• 1950 च्या दशकात: नागालँड आणि मिझोराम यांसारख्या राज्यांच्या एकत्रीकरणासाठी त्यांच्या आदिवासी आणि सांस्कृतिक समस्यांना तोंड देण्यासाठी विशेष तरतुदींची आवश्यकता होती.
• अलीकडील घडामोडी:
• 2000: झारखंड, छत्तीसगड आणि उत्तराखंड यांसारखी राज्ये अनुच्छेद 371 अंतर्गत विशेष घटनात्मक तरतुदींशिवाय तयार करण्यात आली.
• 2019: जम्मू आणि काश्मीरसाठी अनुच्छेद 370 रद्द केल्यामुळे राज्यांसाठी विशेष तरतुदींवरील चर्चांना महत्त्व आले.
The correct answer is Tripura, Jharkhand.
Key Points
• Article 371 of the Constitution of India provides for special provisions for certain states to meet their unique socio-economic needs, cultural preservation, and developmental requirements.
• States such as Nagaland, Manipur, Mizoram, Sikkim, and Assam enjoy special status under Article 371 and its sub-articles. These provisions aim to address their specific challenges, including preserving their distinctive cultural and social practices.
• However, some states like Tripura and Jharkhand do not fall under the ambit of Article 371 and its sub-articles, as they do not have such unique constitutional provisions tailored for them. These states are governed under general constitutional provisions.
• States with special status under Article 371 often have provisions related to land ownership, cultural preservation, and other socio-political safeguards. Tripura and Jharkhand lack such special provisions and thus are governed like most Indian states.
• For example, Nagaland (under Article 371A) has constitutional safeguards for its customary laws and ownership of natural resources. In contrast, Tripura and Jharkhand have no such distinct provisions.
• Hence, Tripura and Jharkhand are identified as states without special status under Article 371 or its sub-articles.
Additional Information
• Special Provisions under Article 371:
• Each sub-article of Article 371 is designed for specific states like Nagaland (371A), Manipur (371C), Mizoram (371G), Sikkim (371F), and others to protect their cultural heritage and provide developmental assistance.
• Nagaland (Article 371A): Provides autonomy over customary laws and ownership of land and resources.
• Mizoram (Article 371G): Protects religious and social practices, customary laws, and ownership of land by the Mizo people.
• Sikkim (Article 371F): Ensures special provisions for Sikkim’s governance after its merger with India in 1975.
• States Without Special Status:
• Tripura: Located in Northeast India, Tripura does not have any special constitutional provisions under Article 371. Its governance follows the usual constitutional framework.
• Jharkhand: Created in 2000 from Bihar, Jharkhand also lacks special status under Article 371. It is known for its tribal population but is governed under general constitutional provisions.
• Reason for Special Status:
• Special statuses are granted to states to address unique challenges like geographical remoteness, cultural diversity, and socio-economic backwardness.
• For instance, states like Arunachal Pradesh, Nagaland, and Mizoram are granted special status to protect their distinct tribal cultures and ensure equitable development.
Important Points
• Historical Background:
• Special provisions under Article 371 were introduced to integrate states with unique challenges into the Indian Union while preserving their cultural identity.
• 1950s: The integration of states like Nagaland and Mizoram required special provisions to address their tribal and cultural concerns.
• Recent Developments:
• 2000: States like Jharkhand, Chhattisgarh, and Uttarakhand were created without special constitutional provisions under Article 371.
• 2019: The abrogation of Article 370 for Jammu and Kashmir highlighted debates on special provisions for states.