सविस्तर स्पष्टीकरण (Detailed Explanation):
अचूक उत्तर: पर्याय (3)
१. आर्थिक संकल्पना व अचूक व्याख्या: ग्राहक किंमत निर्देशांक (Consumer Price Index - CPI) हा निवडक ग्राहक वस्तू आणि सेवांच्या निश्चित टोपलीच्या किंमतींमध्ये कालांतराने होणाऱ्या बदलांचे मापन करणारा भारित निर्देशांक आहे. त्यामुळे विधान १ बरोबर आहे. २. संस्था व धोरणात्मक भूमिका: भारतात सांख्यिकी व कार्यक्रम अंमलबजावणी मंत्रालयाच्या राष्ट्रीय सांख्यिकी कार्यालयाकडून (NSO) ग्रामीण, नागरी आणि एकत्रित CPI प्रकाशित केला जातो. कामगार ब्युरो (Labour Bureau), कामगार व रोजगार मंत्रालय, औद्योगिक कामगारांसाठी CPI-IW आणि कृषी कामगारांसाठी CPI-AL तसेच ग्रामीण कामगारांसाठी CPI-RL प्रकाशित करते. याउलट, वाणिज्य व उद्योग मंत्रालयाच्या उद्योग आणि अंतर्गत व्यापार प्रोत्साहन विभागांतर्गत आर्थिक सल्लागार कार्यालय (OEA) घाऊक किंमत निर्देशांक (WPI) प्रकाशित करते. त्यामुळे विधान २ चूक आहे. ३. RBI आणि चलनविषयक धोरण: भारताच्या लवचिक महागाई लक्ष्यीकरण चौकटीत CPI-आधारित किरकोळ महागाई हा प्रमुख नाममात्र मापदंड आहे. RBI च्या चलनविषयक धोरण समितीच्या धोरणनिर्णयांमध्ये त्याला महत्त्व आहे. त्यामुळे विधान ३ बरोबर आहे. आधारवर्षाबाबत सावधगिरी: पारंपरिक CPI-संयुक्त मालिकेचे आधारवर्ष २०१२ होते; मात्र निर्देशांकाच्या मालिकेचे आधारवर्ष व पद्धती बदलू शकतात. परीक्षेच्या प्रश्नात संबंधित अधिकृत मालिकेचा संदर्भ तपासणे आवश्यक आहे.
1. Economic concept and definition: The Consumer Price Index (CPI) is a weighted index that measures changes over time in the prices of a representative basket of consumer goods and services. Therefore, statement 1 is correct. 2. Institutions and policy roles: India's National Statistical Office (NSO), under the Ministry of Statistics and Programme Implementation, publishes the rural, urban and combined CPI. The Labour Bureau, under the Ministry of Labour and Employment, publishes CPI-IW for industrial workers and CPI-AL and CPI-RL for agricultural and rural labourers, respectively. In contrast, the Office of Economic Adviser (OEA), under the Department for Promotion of Industry and Internal Trade, Ministry of Commerce and Industry, publishes the Wholesale Price Index (WPI). Therefore, statement 2 is incorrect. 3. RBI and monetary policy: Under India's flexible inflation-targeting framework, CPI-based retail inflation is the principal nominal anchor. It is important in monetary policy decisions made by the RBI's Monetary Policy Committee. Therefore, statement 3 is correct. Base-year caution: The conventional combined CPI series used 2012 as its base year, but base years and methodologies can change. Always identify the specific official index series relevant to the examination question.
मुख्य परीक्षाभूल म्हणजे CPI आणि WPI यांच्या प्रकाशन संस्थांची अदलाबदल करणे. CPI ग्राहकांच्या किरकोळ किंमतींतील बदल दर्शवतो; WPI घाऊक स्तरावरील किंमतींतील बदल दर्शवतो. तसेच, RBI च्या महागाई लक्ष्यीकरणासाठी CPI-आधारित महागाई महत्त्वाची आहे; WPI हा त्याचा पर्याय नाही. CPI च्या वेगवेगळ्या उपमालिकांची आधारवर्षे आणि प्रकाशन संस्था एकसारखी समजू नयेत.
The main trap is confusing the agencies responsible for CPI and WPI. CPI tracks changes in consumer retail prices, whereas WPI tracks prices at the wholesale level. CPI-based inflation is central to India's inflation-targeting framework; WPI is not a substitute for CPI in that framework. Also, do not assume that every CPI sub-series shares the same base year or publishing agency.
लक्षात ठेवण्याची युक्ती: 'CPI = Consumer = NSO; WPI = Wholesale = OEA'. RBI च्या महागाई लक्ष्यीकरणासाठी 'CPI-आधारित किरकोळ महागाई' लक्षात ठेवा. आधारवर्ष लक्षात ठेवताना निर्देशांकाची विशिष्ट मालिका तपासा.
Mnemonic: 'CPI = Consumer = NSO; WPI = Wholesale = OEA'. For RBI inflation targeting, remember 'CPI-based retail inflation'. Always verify the base year against the specific index series.
पर्याय १ (विधाने १ आणि २): चुकीचा, कारण विधान २ मध्ये CPI च्या प्रकाशन संस्थेऐवजी WPI प्रकाशित करणाऱ्या OEA चा उल्लेख आहे. पर्याय २ (विधाने २ आणि ३): चुकीचा, कारण विधान २ चुकीचे आहे; विधान १ बरोबर आहे. पर्याय ४ (केवळ विधान १): अपूर्ण, कारण विधान ३ देखील बरोबर आहे. म्हणून पर्याय ३ योग्य आहे.
Option 1 (Statements 1 and 2) is incorrect because statement 2 wrongly assigns CPI compilation to the OEA, which publishes WPI. Option 2 (Statements 2 and 3) is incorrect because statement 2 is false while statement 1 is true. Option 4 (Statement 1 only) is incomplete because statement 3 is also true. Hence, option 3 is correct.
