History
Socio - Religious Reform Movements in the 19th and 20th CE India
पडताळलेले उत्तर (Verified)
MPSC सराव प्रश्न:
खालीलपैकी, कालक्रमानुसार पहिला कोणता समाज आहे?
Among the following, which one is chronologically the first one?
पर्याय (Options):
A
अचूक उत्तर (Official Answer)
ब्राह्मो समाज
B
आर्य समाज
C
सत्यशोधक समाज
D
प्रार्थना समाज
सविस्तर स्पष्टीकरण (Detailed Explanation):
अचूक उत्तर: पर्याय (1)
योग्य उत्तर ब्राह्मो समाज आहे.
स्पष्टीकरण आणि महत्त्वाचे मुद्दे:
• ब्राह्मो समाज:
• राजा राम मोहन रॉय यांनी 1828 मध्ये ब्राह्मो सभेची स्थापना केली, ज्याचे नंतर ब्राह्मो समाज असे नामकरण करण्यात आले.
• त्याचे मुख्य उद्दिष्ट शाश्वत देवाची उपासना होते.
• ते पौरोहित्य, कर्मकांड आणि यज्ञांच्या विरोधात होते.
• त्यात प्रार्थना, ध्यान आणि शास्त्रवचनांवर लक्ष केंद्रित केले.
• सर्व धर्मांच्या एकतेवर त्यांचा विश्वास होता.
• आधुनिक भारतातील ही पहिली बौद्धिक सुधारणा चळवळ होती.
• यामुळे भारतात बुद्धिवाद आणि प्रबोधनाचा उदय झाला ज्याने अप्रत्यक्षपणे राष्ट्रवादी चळवळीला हातभार लावला.
• आधुनिक भारतातील सर्व सामाजिक, धार्मिक आणि राजकीय चळवळींचे ते अग्रदूत होते.
• 1866 मध्ये त्याचे दोन भाग झाले, म्हणजे केशुब चंद्र सेन यांच्या नेतृत्वाखालील भारतातील ब्राह्मो समाज आणि देबेंद्रनाथ टागोर यांच्या नेतृत्वाखालील आदि ब्राह्मो समाज होय.
• प्रमुख नेते: देबेंद्रनाथ टागोर, केशुबचंद्र सेन, पं. शिवनाथ शास्त्री आणि रवींद्रनाथ टागोर हे आहेत.
पूरक माहिती:
• आर्य समाज
• आर्य समाजाची स्थापना स्वामी दयानंद सरस्वती यांनी 1875 मध्ये मुंबई येथे केली होती.
• आर्य समाज ही एकेश्वरवादी भारतीय हिंदू सुधारणा चळवळ आहे जी वेदांच्या अतुलनीय अधिकारावरील विश्वासावर आधारित मूल्ये आणि पद्धतींना प्रोत्साहन देते.
• आर्य समाजाचे सदस्य एका देवावर विश्वास ठेवतात आणि मूर्तींची पूजा नाकारतात.
• आर्य समाज ही हिंदू धर्मात धर्मांतराची सुरुवात करणारी पहिली हिंदू संघटना होती.
• सत्यशोधक समाज
• ज्योतिबा फुले यांनी 1873 मध्ये महाराष्ट्रात सत्यशोधक समाजाची स्थापना केली.
• सत्यशोधक समाजाचा उद्देश खालच्या जातीतील लोकांमध्ये शिक्षणाचा प्रसार करून त्यांना त्यांच्या हक्कांची जाणीव करून देणे हे होते.
• सत्यशोधक समाजाने धर्माच्या आधारे सर्व प्रकारचे ब्राह्मण वर्चस्व आणि विषमतेचे सर्व धार्मिक स्त्रोत नाकारले.
• सत्यशोधक समाजाचे सदस्यत्व सर्व जाती, पंथ आणि धर्मांसाठी खुले होते.
• ज्याने त्याची विचारधारा स्वीकारली आणि शपथ घेऊन त्यानुसार कार्य केले तो सत्यशोधक समाजाचा सदस्य होऊ शकतो.
• ‘प्रार्थना समाज’
• आत्माराम पांडुरंग यांनी 31 मार्च 1867 रोजी मुंबईत त्याची स्थापना केली.
• या समाजावर ब्राह्मोसमाज आणि आर्य समाजाचा खूप प्रभाव होता.
समाजाचे मुख्य उद्दिष्ट आहे - आस्तिक उपासना आणि सामाजिक सुधारणा.
• जातिव्यवस्थेला विरोध, विधवा पुनर्विवाह सुरू करणे, स्त्रीशिक्षणाला प्रोत्साहन देणे आणि निर्मूलन
• बालविवाह हे त्यांचे ध्येय होते.
• समाजाचे महत्त्वाचे सदस्य - महादेव गोविंद रानडे, संस्कृत पंडित सर रामकृष्ण गोपाळ भांडारकर आणि राजकीय
नेते सर नारायण चंदावरकर इ.
• स्वामी दयानंद सरस्वती (1824-83) हे विद्वान, देशभक्त, समाजसुधारक आणि पुनरुज्जीवनवादी होते.
• वेद हेच खऱ्या ज्ञानाचे स्त्रोत आहेत असा त्यांचा विश्वास होता.
• “वेदांकडे परत” हे त्यांचे ब्रीदवाक्य होते.
• इतर धर्मात आलेल्या हिंदूंना परत आणण्यासाठी त्यांनी शुध्दी चळवळ सुरू केली.
• त्यांनी सत्यार्थ प्रकाश हे पुस्तक लिहिले ज्यात त्यांच्या विचारांचा समावेश आहे.