Geography
Location(s)
पडताळलेले उत्तर (Verified)
MPSC सराव प्रश्न:
भारतातील कोणते प्रदेश विस्तृत प्रवाळ खडकांसाठी प्रसिद्ध आहेत?
Which regions of India are well known for extensive coral reef formations?
पर्याय (Options):
A
पूर्वेकडील किनारी नदीचे त्रिभुज प्रदेश
B
केवळ पश्चिम किनारी मैदाने
C
अचूक उत्तर (Official Answer)
कच्छचे आखात, मन्नारचे आखात, लक्षद्वीप आणि अंदमान आणि निकोबार बेटे
D
खोल समुद्रातील तळ
E
वगळा
सविस्तर स्पष्टीकरण (Detailed Explanation):
अचूक उत्तर: पर्याय (3)
योग्य उत्तर कच्छचे आखात, मन्नारचे आखात, लक्षद्वीप आणि अंदमान आणि निकोबार बेटे आहे.
स्पष्टीकरण आणि महत्त्वाचे मुद्दे:
• प्रवाळ खडक हे प्रवाळ जीवांच्या कॅल्शियम कार्बोनेट सांगाड्यांच्या संचयनाने तयार झालेले सागरी परिसंस्था आहेत. ते उथळ, उबदार आणि स्वच्छ पाण्यात वाढतात.
• भारतात विशिष्ट प्रदेशांमध्ये लक्षणीय प्रवाळ खडक आढळतात, विशेषत: कच्छचे आखात, मन्नारचे आखात, लक्षद्वीप आणि अंदमान आणि निकोबार बेटे.
• हे प्रदेश प्रवाळ खडकांच्या वाढीसाठी आदर्श परिस्थिती देतात, जसे की उष्णकटिबंधीय हवामान, उबदार पाणी आणि पोषक तत्वांची कमतरता असलेले वातावरण.
• भारतातील प्रवाळ खडक किनारपट्टीचे संरक्षण, सागरी जैवविविधता आणि स्थानिक समुदायांना उपजीविका प्रदान करण्यात महत्त्वपूर्ण भूमिका बजावतात.
• पूर्वेकडील किनारी नदीचे त्रिभुज प्रदेश: या भागात नद्यांमधून मोठ्या प्रमाणात गाळ जमा होतो, जो प्रवाळ खडक तयार होण्यासाठी अनुकूल नाही. म्हणून, हे उत्तर अयोग्य आहे.
• केवळ पश्चिम किनारी मैदाने: पश्चिम किनारपट्टीवर काही प्रवाळ खडक असले तरी, ते मन्नारचे आखात किंवा अंदमान आणि निकोबार बेटांसारख्या विशिष्ट प्रदेशांइतके विस्तृत किंवा महत्त्वपूर्ण नाहीत. म्हणून, हे उत्तर अयोग्य आहे.
• खोल समुद्रातील तळ: प्रवाळ खडकांना सहजीवी शैवाल (zooxanthellae) द्वारे प्रकाशसंश्लेषणासाठी सूर्यप्रकाश आवश्यक असतो. खोल समुद्रातील तळांमध्ये सूर्यप्रकाश नसतो, त्यामुळे ते खडक विकासासाठी योग्य नाहीत. म्हणून, हे उत्तर अयोग्य आहे.
• म्हणून, योग्य उत्तर कच्छचे आखात, मन्नारचे आखात, लक्षद्वीप आणि अंदमान आणि निकोबार बेटे आहे.
पूरक माहिती:
• भारतातील प्रमुख प्रवाळ खडक प्रदेश:
• कच्छचे आखात: गुजरातमध्ये स्थित, या भागात फ्रिंजिंग रीफ (fringing reefs) आहेत. हे अत्यंत तापमान बदल आणि उच्च क्षारता पातळीशी जुळवून घेण्याच्या क्षमतेसाठी ओळखले जाते.
• मन्नारचे आखात: तामिळनाडू आणि श्रीलंका दरम्यान आढळणारे, यात भारतातील सर्वात जैवविविधतापूर्ण खडक परिसंस्थेचा समावेश आहे. 1989 मध्ये याला बायोस्फीअर रिझर्व्ह म्हणून घोषित करण्यात आले.
• लक्षद्वीप: या द्वीपसमूहांमध्ये ॲटोल रीफ आहेत आणि तेथील मूळ प्रवाळ रचनांसाठी ओळखले जातात, जे विविध सागरी जीवनाचे समर्थन करतात.
• अंदमान आणि निकोबार बेटे: या बेटांवर फ्रिंजिंग आणि बॅरियर रीफ आहेत. या प्रदेशातील स्वच्छ, उबदार पाणी दोलायमान प्रवाळ परिसंस्थेस मदत करते.
• प्रवाळ खडकांची वैशिष्ट्ये:
• प्रकार: प्रवाळ खडकांची रचना आणि स्थानानुसार फ्रिंजिंग रीफ, बॅरियर रीफ आणि ॲटोल मध्ये वर्गीकरण केले जाते.
• महत्व: प्रवाळ खडक नैसर्गिक अडथळ्यांचे काम करतात आणि किनारपट्टीचे धूप, वादळे आणि त्सुनामीपासून संरक्षण करतात. ते सागरी जैवविविधतेचे समर्थन करतात आणि मत्स्यव्यवसाय आणि पर्यटनासाठी संसाधने पुरवतात.
• प्रवाळ खडकांसाठी धोके:
• हवामान बदल: समुद्राच्या वाढत्या तापमानामुळे प्रवाळ विरघळतात, ज्यामुळे मोठ्या प्रमाणावर खडक नष्ट होऊ शकतात.
• प्रदूषण: शेतीमधील अपधाव आणि औद्योगिक प्रदूषक खडक परिसंस्थेस नुकसान करतात.
• अतिमत्स्यपालन: असंवेदनशील मासेमारी पद्धतीमुळे खडकांशी संबंधित माशांची संख्या कमी होते, ज्यामुळे परिसंस्थेत अडथळा निर्माण होतो.
महत्त्वाची टीप:
• संवर्धन प्रयत्न:
• भारत सरकारने जैवविविधतेचे जतन करण्यासाठी अनेक प्रवाळ खडक प्रदेशांना सागरी संरक्षित क्षेत्र (MPAs) म्हणून घोषित केले आहे.
• राष्ट्रीय प्रवाळ खडक निरीक्षण कार्यक्रम (NCRMP): हा उपक्रम प्रवाळ खडकांच्या आरोग्याचे निरीक्षण करतो आणि शाश्वत व्यवस्थापन पद्धतींना प्रोत्साहन देतो.
• जागतिक महत्त्व:
• कोरल ट्रायंगल: जरी भारतात नसला तरी, आग्नेय आशियातील कोरल ट्रायंगल त्याच्या प्रचंड जैवविविधतेमुळे "समुद्राचा ॲमेझॉन" म्हणून ओळखला जातो.