Economy
Business and Economy
पडताळलेले उत्तर (Verified)
MPSC सराव प्रश्न:
RBI द्वारे "प्रभावलोपन" प्रक्रिये संदर्भात खालील विधानांचा विचार करा: • त्यात परकीय चलन प्रवाहाच्या परिणामाची भरपाई करण्यासाठी खुल्या बाजारपेठेतील व्यवहारांचा (OMO) वापर समाविष्ट आहे. • याचा उद्देश देशांतर्गत पैशाच्या पुरवठ्यात जास्त वाढ होऊ नये हे आहे. • शासकीय रोखे विकणे हे प्रभावलोपनासाठी एक सामान्य साधन आहे. वर दिलेली कोणती विधाने योग्य आहेत?
Consider the following statements regarding the "Sterilization" process by the RBI: • It involves the use of Open Market Operations (OMO) to offset the impact of foreign exchange inflows. • It aims to prevent an excessive increase in the domestic money supply. • Selling Government Securities is a common tool for sterilization. Which of the statements given above are correct?
पर्याय (Options):
A
फक्त 1 आणि 2
B
फक्त 2 आणि 3
C
फक्त 1 आणि 3
D
अचूक उत्तर (Official Answer)
1, 2 आणि 3
E
वगळा
सविस्तर स्पष्टीकरण (Detailed Explanation):
अचूक उत्तर: पर्याय (4)
योग्य उत्तर 1, 2 आणि 3 आहे.
स्पष्टीकरण आणि महत्त्वाचे मुद्दे:
• विधान 1: भारतीय रिझर्व्ह बँक (RBI) द्वारे "प्रभावलोपन" प्रक्रियेत परकीय चलन प्रवाहाचा प्रभाव निष्प्रभ करण्यासाठी खुल्या बाजारपेठेतील व्यवहारांचा (OMO) वापर केला जातो. RBI अर्थव्यवस्थेतील तरलता व्यवस्थापित करण्यासाठी आणि परकीय चलन प्रवाहामुळे पैशाच्या पुरवठ्यात जास्त वाढ टाळण्यासाठी OMOs चा वापर करते. म्हणून, विधान 1 योग्य आहे.
• विधान 2: निर्जंतुकीकरणाचा प्राथमिक उद्देश देशांतर्गत पैशाच्या पुरवठ्यात जास्त वाढ रोखणे आहे, ज्यामुळे महागाई किंवा इतर समष्टि अर्थशास्त्रीय असंतुलन होऊ शकते. परकीय चलन प्रवाहाचा प्रभाव निष्प्रभ करून, RBI आर्थिक स्थिरता सुनिश्चित करते. म्हणून, विधान 2 योग्य आहे.
• विधान 3: प्रभावलोपनासाठी वापरले जाणारे एक सामान्य साधन म्हणजे RBI द्वारे सरकारी रोख्यांची विक्री. हे रोखे विकून, RBI बाजारातून अतिरिक्त तरलता शोषून घेते, ज्यामुळे परकीय चलन प्रवाहाचा प्रभाव निष्प्रभ होतो. म्हणून, विधान 3 योग्य आहे.
• त्यामुळे, योग्य उत्तर 1, 2 आणि 3 आहे.
पूरक माहिती:
• खुले बाजार व्यवहार (OMO):
• RBI अर्थव्यवस्थेतील तरलता नियंत्रित करण्यासाठी खुल्या बाजारात सरकारी रोखे खरेदी किंवा विक्री करून OMOs करते.
• जेव्हा RBI रोखे खरेदी करते, तेव्हा ते अर्थव्यवस्थेत तरलता वाढवते आणि जेव्हा ते रोखे विकते, तेव्हा ते तरलता शोषून घेते.
• परकीय चलन प्रवाह आणि त्याचे परिणाम:
• परकीय गुंतवणूक किंवा परदेशातून पाठवलेले पैसे यांसारख्या परकीय चलन प्रवाहामुळे देशांतर्गत अर्थव्यवस्थेत पैशाचा पुरवठा वाढू शकतो.
• अनियमित प्रवाहामुळे महागाई वाढू शकते आणि समष्टि अर्थशास्त्रीय असंतुलन निर्माण होऊ शकते.
• प्रभावलोपन प्रक्रिया:
• प्रभावलोपन प्रक्रियेचा उद्देश देशांतर्गत पैशाच्या पुरवठ्यावर परकीय चलन प्रवाहाचा परिणाम निष्प्रभ करणे आहे.
• हे सुनिश्चित करते की विनिमय दर आणि महागाई स्थिर राहते, ज्यामुळे आर्थिक स्थिरता वाढते.
• प्रभावलोपनाची साधने:
• सरकारी रोखे: अतिरिक्त तरलता शोषून घेण्यासाठी सरकारी रोखे विकणे ही सर्वात सामान्य पद्धत आहे.
• रोख राखीव गुणोत्तर (CRR): RBI CRR वाढवून कर्जासाठी उपलब्ध असलेल्या निधीची रक्कम कमी करू शकते, ज्यामुळे तरलता प्रभावीपणे निर्जंतुक होते.
• MSS (बाजार स्थिरीकरण योजना): परकीय चलन प्रवाहामुळे होणारे तात्पुरते तरलतेचे असंतुलन व्यवस्थापित करण्यासाठी सादर केले.
• प्रभावलोपनाचे महत्त्व:
• हे अर्थव्यवस्थेतील महागाईचा दबाव व्यवस्थापित करण्यास मदत करते.
• हे विनिमय दर स्थिर करते, ज्यामुळे देशांतर्गत चलन परकीय प्रवाहामुळे जास्त वाढणार नाही याची खात्री होते.
महत्त्वाची टीप:
• तरलता व्यवस्थापनात RBI ची भूमिका:
• RBI अर्थव्यवस्थेतील तरलता नियंत्रित करण्यासाठी OMOs, CRR आणि MSS यांसारख्या विविध चलन साधनांचा वापर करते.
• आर्थिक स्थिरता राखणे आणि शाश्वत आर्थिक वाढीस प्रोत्साहन देणे हे त्याचे प्राथमिक उद्दिष्ट आहे.
• ऐतिहासिक संदर्भ:
• 1990 च्या दशकात आणि 2000 च्या दशकाच्या सुरुवातीस जेव्हा भारतामध्ये भांडवली प्रवाहामध्ये वाढ झाली, तेव्हा मोठ्या परकीय चलन प्रवाहाच्या काळात प्रभावलोपनाच्या प्रथेला महत्त्व प्राप्त झाले.