📌 सविस्तर स्पष्टीकरण व मुख्य तरतुदी: • पंडित जवाहरलाल नेहरू यांच्या नेतृत्वाखाली 1961-1966 पासून तिसरी पंचवार्षिक योजना सुरू करण्यात आली. • तिसऱ्या पंचवार्षिक योजनेच्या वेळी नियोजन आयोगाचे उपाध्यक्ष डी.आर.गाडगीळ होते. • या योजनेला गाडगीळ योजना म्हणूनही ओळखले जात होते. • स्वतंत्र अर्थव्यवस्था (स्वावलंबी आणि स्वयंनिर्मित अर्थव्यवस्थेची स्थापना), शेती आणि गव्हाच्या उत्पादनात सुधारणा ही या योजनेची प्रमुख उद्दिष्टे होती. • तिसरी पंचवार्षिक योजना दुष्काळ आणि दोन युद्धांमुळे (1962 चे चीन-भारत युद्ध आणि 1965 चे भारत-पाकिस्तानी युद्ध) प्रभावित झाली. 📚 संबंधित महत्त्वाचे घटक व संदर्भ (परीक्षेसाठी पूरक माहिती): • पहिली पंचवार्षिक योजना • पंडित जवाहरलाल नेहरू यांच्या नेतृत्वाखाली 1951-1956 पासून ही योजना सुरू करण्यात आली. • ही हर्रोड-डोमार मॉडेलवर आधारित होती. • योजनेचा लक्ष्यित विकास दर 2.1% होता. • ही योजना यशस्वी झाली आणि तिने 3.6% विकास दर साध्य केला जो नियोजित लक्ष्यापेक्षा जास्त होता. • देशाचा कृषी विकास हा या योजनेचा प्रमुख उद्देश होता. • या योजनेच्या शेवटी देशात पाच आयआयटी स्थापन करण्यात आल्या. • दुसरी पंचवार्षिक योजना • ही योजना पी. सी महालनोबिस मॉडेलवर आधारित आहे. • ती 1 एप्रिल 1956 ते 31 मार्च 1961 या कालावधीसाठी नियोजित करण्यात आली होती. • ही महालनोबिस योजना म्हणून प्रसिद्ध आहे. • दुसऱ्या पंचवार्षिक योजनेत औद्योगिकीकरणाला आणि विशेषत: मूलभूत आणि अवजड उद्योगांच्या विकासाला उच्च प्राधान्य देण्यात आले. • या योजनेत लोह आणि पोलाद, कोळसा आणि अवजड अभियांत्रिकी, मशीन निर्माण, जड रसायने आणि सिमेंट इंडस्ट्रीजमध्ये भरीव गुंतवणूक समाविष्ट होती. • चौथी पंचवार्षिक योजना: • इंदिरा गांधी यांच्या नेतृत्वाखालील या योजनेचा कालावधी 1969-1974 आहे. • या योजनेची दोन मुख्य उद्दीष्टे म्हणजे स्थिरतेसह वाढ आणि आत्मनिर्भरतेसह प्रगतीशील यश. • या योजनेदरम्यान 14 प्रमुख भारतीय बँकांचे राष्ट्रीयीकरण करण्यात आले आणि हरित क्रांती सुरू झाली. • यावेळी 1971 चे भारत-पाक युद्ध आणि बांगलादेश मुक्ती युद्ध झाले. • इतर क्षेत्रांना पुढे जाण्यास सक्षम करण्यासाठी कृषी विकास दरावर मुख्य भर देण्यात आला. • योजनेच्या पहिल्या दोन वर्षांत विक्रमी उत्पादन झाले. • शेवटची तीन वर्षे खराब पावसामुळे मोजमाप झाले नाही. • कुटुंब नियोजन कार्यक्रमांची अंमलबजावणी ही योजनेच्या प्रमुख लक्ष्यांपैकी एक होती. 📚 संबंधित महत्त्वाचे घटक व संदर्भ (परीक्षेसाठी पूरक माहिती): • +-----------------------+--------------+------------------------------------------------------------------------------------------+ • | पंचवार्षिक योजना | कालावधी | लक्ष्य | • +-----------------------+--------------+------------------------------------------------------------------------------------------+ • | 1ली पंचवार्षिक योजना | 1951 ते 1956 | हॅरॉड डोमर प्रतिमानावर आधारित | • | 2री पंचवार्षिक योजना | 1956 ते 1961 | महालनोबिस प्रतिमानावर आधारित | • | 3री पंचवार्षिक योजना | 1961 ते 1966 | याला गाडगीळ योजना असेही म्हणतात | • | 4थी पंचवार्षिक योजना | 1969 ते 1974 | स्थैर्यासह वाढ आणि स्वावलंबनाची प्रगतीशील कामगिरी ही दोन मुख्य उद्दिष्टे होती. | • | 5वी पंचवार्षिक योजना | 1974 ते 1978 | ही योजना दारिद्र्य निर्मूलन, रोजगार, न्याय, कृषी उत्पादन आणि संरक्षण यावर केंद्रित होती. | • | 6वी पंचवार्षिक योजना | 1980 ते 1985 | आर्थिक उदारीकरणावर भर दिला | • | 7वी पंचवार्षिक योजना | 1985 ते 1990 | स्वयंपूर्ण अर्थव्यवस्थेची स्थापना करण्याचे उद्दिष्ट होते | • | 8वी पंचवार्षिक योजना | 1992 ते 1997 | मानव संसाधनाच्या विकासावर मुख्य भर होता | • | 9वी पंचवार्षिक योजना | 1997 ते 2002 | "सामाजिक न्याय आणि समानतेसह वाढ" हे मुख्य लक्ष्य होते. | • | 10वी पंचवार्षिक योजना | 2002 ते 2007 | आगामी 10 वर्षांत भारताचे दरडोई उत्पन्न दुप्पट करण्याचे उद्दिष्ट होते. | • | 11वी पंचवार्षिक योजना | 2007 ते 2012 | याची मुख्य संकल्पना "जलद व अधिक सर्वसमावेशक वाढ" अशी होती. | • | 12वी पंचवार्षिक योजना | 2012 ते 2017 | याची मुख्य संकल्पना “वेगवान, अधिक सर्वसमावेशक आणि शाश्वत वाढ” अशी होती. | • +-----------------------+--------------+------------------------------------------------------------------------------------------+ 💡 स्मृती क्लृप्ती (Memory Booster / Trick): • स्मृती सूत्र: संकल्पना व आकडेवारी — 'तिसरी पंचवार्षिक योजना'. अर्थव्यवस्थेत Initiatives by Governmentचा थेट संबंध 'तिसरी पंचवार्षिक योजना' या निकषाशी येतो. 🗺️ मेमरी मॅप / संकल्पना नकाशा (Memory Map): • संकल्पना नकाशा: Initiatives by Government ➔ मुख्य घटक / तरतूद ➔ 'तिसरी पंचवार्षिक योजना' ➔ आयोगाच्या परीक्षा निकषांनुसार थेट परस्परसंबंध. ⚠️ परीक्षेतील संभाव्य चूक (Exam Trap): • परीक्षेतील संभाव्य चूक: विद्यार्थी अनेकदा पर्याय 4 ('चौथी पंचवार्षिक योजना') आणि पर्याय 3 ('तिसरी पंचवार्षिक योजना') यामध्ये गोंधळात पडतात. प्रश्न नीट वाचून संकल्पनेतील सूक्ष्म भेद लक्षात घेणे आवश्यक आहे. 🎯 पर्याय बाद पद्धत (Option Elimination): • 🎯 पर्याय बाद पद्धत (Option Elimination Strategy): • पर्याय 1 ('पहिली पंचवार्षिक योजना'): हा पर्याय अयोग्य आहे. आयोगाच्या संदर्भानुसार अचूक उत्तर 'तिसरी पंचवार्षिक योजना' हे ठरते. • पर्याय 2 ('दुसरी पंचवार्षिक योजना'): हा पर्याय अयोग्य आहे. आयोगाच्या संदर्भानुसार अचूक उत्तर 'तिसरी पंचवार्षिक योजना' हे ठरते. • पर्याय 4 ('चौथी पंचवार्षिक योजना'): हा पर्याय अयोग्य आहे. आयोगाच्या संदर्भानुसार अचूक उत्तर 'तिसरी पंचवार्षिक योजना' हे ठरते. • निष्कर्ष: त्यामुळे उर्वरित पर्याय बाद होऊन अचूक उत्तर पर्याय 3 ('तिसरी पंचवार्षिक योजना') निश्चित होते.