📌 सविस्तर स्पष्टीकरण व मुख्य तरतुदी: • हवामान बदल आणि हवामानातील टोकाच्या बदलांप्रति असलेल्या जागतिक असुरक्षिततेच्या नवीनतम विश्लेषणानुसार , नवीन हवामान धोका निर्देशांक अहवाल, २०२५ मध्ये भारताचा क्रमांक नववा आहे. • क्लायमेट रिस्क इंडेक्स (CRI) हा जर्मनवॉच संस्थेद्वारे प्रकाशित केला जाणारा एक वार्षिक अहवाल आहे, जो वादळे, पूर आणि उष्णतेच्या लाटा यांसारख्या तीव्र हवामान घटनांच्या परिणामाच्या आधारावर देशांचे मूल्यांकन आणि क्रमवारी लावतो. • सीआरआयमधील भारताचा उच्च क्रमांक चक्रीवादळे, पूर आणि दुष्काळ यांसारख्या हवामान बदलाशी संबंधित आपत्तींपुढे त्याची असलेली लक्षणीय असुरक्षितता दर्शवतो. त्यामुळे भारताचा क्रमांक नववा आहे. • देशांची असुरक्षितता तपासण्यासाठी सीआरआय (CRI) जीवितहानी, आर्थिक नुकसान आणि मानवी विकासावरील परिणाम यांसारख्या घटकांचा विचार करतो. अलिकडच्या वर्षांत भारताने तीव्र हवामान बदलांचा अनुभव घेतला आहे, ज्यामुळे निर्देशांकातील त्याच्या स्थानावर परिणाम झाला आहे. • भारताचे भौगोलिक स्थान, त्याची लांब किनारपट्टी आणि विविध हवामान क्षेत्रे यांमुळे येथे तीव्र हवामान बदल होण्याची शक्यता जास्त असते, ज्याचा देशाच्या अर्थव्यवस्थेवर आणि लोकसंख्येवर लक्षणीय परिणाम होतो. त्यामुळे, ही क्रमवारी योग्य आहे. • भारताचा क्रमांक हवामान बदलामुळे निर्माण होणाऱ्या आव्हानांना सामोरे जाण्यासाठी मजबूत हवामान लवचिकता धोरणे आणि जागतिक सहकार्याची गरज देखील अधोरेखित करतो. 📚 संबंधित महत्त्वाचे घटक व संदर्भ (परीक्षेसाठी पूरक माहिती): • हवामान धोका निर्देशांक (CRI): • क्लायमेट रिस्क इंडेक्स हे जागतिक स्तरावर हवामानाशी संबंधित नुकसानकारक घटनांच्या परिणामाचे मूल्यांकन करण्यासाठी जर्मनवॉचद्वारे केले जाणारे एक विश्लेषण आहे. हे म्युनिक रेच्या नॅटकॅटसर्व्हिस डेटाबेसमधील डेटाचे विश्लेषण करते. • सीआरआय चार निर्देशकांचा विचार करते: मृत्यूंची संख्या, प्रति १,००,००० रहिवाशांमागे मृत्यूंची संख्या, अमेरिकन डॉलर्समधील एकूण नुकसान आणि जीडीपीच्या प्रति युनिट नुकसान, देशांना त्यांच्या असुरक्षिततेनुसार क्रमवारी लावण्यासाठी. • हवामान बदलामुळे भारताची असुरक्षितता: • भारताला चक्रीवादळे (उदा., २०२० मधील अम्फान चक्रीवादळ), पूर (उदा., २०१८ मधील केरळमधील पूर), दुष्काळ आणि उष्णतेच्या लाटा यांसारख्या तीव्र हवामान घटनांचा सामना करावा लागतो, ज्यामुळे जीवितहानी, मालमत्तेचे नुकसान आणि पायाभूत सुविधांचे नुकसान होते. • भारत आपल्या कृषी क्षेत्रावर मोठ्या प्रमाणावर अवलंबून आहे, जे हवामानातील बदलांना संवेदनशील आहे. अनियमित मान्सून आणि पाण्याची टंचाई पीक उत्पादन आणि अन्न सुरक्षेवर परिणाम करतात. • पश्चिम बंगाल, ओडिशा आणि गुजरात यांसारख्या किनारपट्टीच्या प्रदेशांना वाढत्या समुद्र पातळीचा आणि वादळी लाटांचा धोका असून, त्याचा परिणाम लाखो लोकांवर होत आहे आणि आर्थिक नुकसान होत आहे. • भारताने उचललेली पावले: • भारताने पॅरिस कराराच्या माध्यमातून हवामान बदलावर कृती करण्याची वचनबद्धता दर्शवली आहे आणि २०७० पर्यंत निव्वळ-शून्य कार्बन उत्सर्जन साध्य करण्यासारखी महत्त्वाकांक्षी उद्दिष्ट्ये निश्चित केली आहेत. • हवामान बदलावरील राष्ट्रीय कृती योजना (NAPCC) आणि राज्यस्तरीय कृती योजना यांसारख्या उपक्रमांचा उद्देश नवीकरणीय ऊर्जा, ऊर्जा कार्यक्षमता आणि जलसंधारण यांना प्रोत्साहन देणे आहे. • अतिवृष्टीसारख्या तीव्र हवामान घटनांचा प्रभाव कमी करण्यासाठी भारत आपत्ती सज्जता आणि पूर्वसूचना प्रणालीमध्येही गुंतवणूक करत आहे. • महत्त्वाचे मुद्दे • CRI 2025 मधील प्रमुख निरीक्षणे: • CRI 2025 अहवालात अव्वल स्थानावर असलेले देश हे असे आहेत जे मागील वर्षांमध्ये तीव्र हवामान घटनांमुळे सर्वाधिक प्रभावित झाले आहेत, जसे की होंडुरास, म्यानमार आणि हैती . • कमी अनुकूलन क्षमता, उच्च लोकसंख्या घनता आणि कृषी व मत्स्यव्यवसायावरील अवलंबित्व असलेले देश हवामानविषयक धोक्यांना अधिक बळी पडतात. • जागतिक संदर्भ: • अनुकूलन आणि पुनर्प्राप्तीसाठी मर्यादित संसाधने असल्यामुळे विकसनशील देशांवर हवामान बदलाचा विषम परिणाम होतो. • आंतरराष्ट्रीय प्रयत्न , जसे की संयुक्त राष्ट्र हवामान बदल फ्रेमवर्क करार (UNFCCC)निधी आणि तंत्रज्ञान हस्तांतरणाच्या माध्यमातून हवामान बदलाचा सामना करण्यासाठी असुरक्षित राष्ट्रांना साहाय्य करण्याचे उद्दिष्ट आहे. • जागतिक हवामान धोका निर्देशांक हा धोरणकर्त्यांसाठी असुरक्षित प्रदेश ओळखण्याकरिता आणि हवामान कृतीला प्राधान्य देण्याकरिता एक महत्त्वपूर्ण साधन म्हणून काम करतो. 💡 स्मृती क्लृप्ती (Memory Booster / Trick): • स्मृती क्लृप्ती: ३-घटक सूत्र (घटक + स्थान + परिणाम) — 'नववा'. Indexes and Reportsमध्ये हा मुख्य कीवर्ड लक्षात ठेवा. 🗺️ मेमरी मॅप / संकल्पना नकाशा (Memory Map): • संकल्पना नकाशा: Indexes and Reports ➔ मुख्य घटक / तरतूद ➔ 'नववा' ➔ आयोगाच्या परीक्षा निकषांनुसार थेट परस्परसंबंध. ⚠️ परीक्षेतील संभाव्य चूक (Exam Trap): • परीक्षेतील संभाव्य चूक: विद्यार्थी अनेकदा पर्याय 2 ('सातवा') आणि पर्याय 1 ('नववा') यामध्ये गोंधळात पडतात. प्रश्न नीट वाचून संकल्पनेतील सूक्ष्म भेद लक्षात घेणे आवश्यक आहे. 🎯 पर्याय बाद पद्धत (Option Elimination): • 🎯 पर्याय बाद पद्धत (Option Elimination Strategy): • पर्याय 2 ('सातवा'): हा पर्याय अयोग्य आहे. आयोगाच्या संदर्भानुसार अचूक उत्तर 'नववा' हे ठरते. • पर्याय 3 ('पाचवे'): हा पर्याय अयोग्य आहे. आयोगाच्या संदर्भानुसार अचूक उत्तर 'नववा' हे ठरते. • पर्याय 4 ('आठवा'): हा पर्याय अयोग्य आहे. आयोगाच्या संदर्भानुसार अचूक उत्तर 'नववा' हे ठरते. • निष्कर्ष: त्यामुळे उर्वरित पर्याय बाद होऊन अचूक उत्तर पर्याय 1 ('नववा') निश्चित होते.