science
Botany
पडताळलेले उत्तर (Verified)
MPSC सराव प्रश्न:
खालीलपैकी कोणते पीक हिरवा (Green ear) रोग्याने प्रभावित होते?
Which of the following crops is affected by Green ear disease?
पर्याय (Options):
A
अचूक उत्तर (Official Answer)
बाजरी
B
बीटरूट
C
बटाटा
D
गाजर
सविस्तर स्पष्टीकरण (Detailed Explanation):
अचूक उत्तर: पर्याय (1)
योग्य उत्तर बाजरी आहे.
महत्वाचे मुद्दे
• हिरवा रोग हा स्क्लेरोस्पोरा ग्रामिनिकोला नावाच्या बुरशीमुळे होणारा रोग आहे, जो प्रामुख्याने बाजरी (Pearl Millet) पिकाला बाधित करतो.
• या रोगामध्ये बाजरीच्या कणसांवर हिरवट, वेडेवाकडे आकार येतात, ज्यामुळे उत्पादनात लक्षणीय घट होते.
• बाजरी हे अर्ध-शुष्क प्रदेशात मोठ्या प्रमाणावर घेतले जाणारे तृणधान्य पीक आहे आणि विशेषत: पावसाळ्याच्या काळात ते हिरव्या रोगास बळी पडते.
• उच्च आर्द्रता आणि मध्यम तापमान (25°C ते 30°C दरम्यान) यांसारख्या अनुकूल परिस्थितीत हा रोग झपाट्याने पसरतो.
• हिरव्या रोगाच्या व्यवस्थापनामध्ये बाजरीच्या रोगप्रतिकारक्षम जाती, पीक रोटेशन आणि मेटॅलॅक्सिल सारख्या बुरशीनाशकांचा वापर करणे इत्यादी एकत्रित उपायांचा समावेश होतो.
• या रोगाचा परिणाम मुख्यतः धान्याच्या उत्पादनावर आणि गुणवत्तेवर होतो, ज्यामुळे बाजरीच्या लागवडीवर अवलंबून असलेल्या शेतकऱ्यांच्या उत्पन्नावर आणि अन्नसुरक्षेवर परिणाम होतो.
अतिरिक्त माहिती
• बाजरी (Pearl Millet):
• बाजरी हे भारत, आफ्रिका आणि आग्नेय आशिया सारख्या प्रदेशांमध्ये घेतले जाणारे एक महत्त्वाचे तृणधान्य पीक आहे, जेथील हवामान कोरडे आणि अर्ध-शुष्क आहे.
• हे प्रथिने, फायबर, लोह आणि मॅग्नेशियम सारख्या पोषक तत्वांचा समृद्ध स्रोत आहे, जे बहुतेक वेळा भाकरी, लापशी किंवा किण्वित पेये म्हणून सेवन केले जाते.
• बाजरी उत्पादनात भारत, नायजेरिया आणि नायजर हे प्रमुख देश आहेत, तर भारतात राजस्थान हे सर्वात मोठे उत्पादक राज्य आहे.
• इतर पिके:
• बीटरूट: हे एक कंदमूळ आहे, जे समशीतोष्ण हवामानात घेतले जाते आणि मुख्यतः पाककला आणि औषधी उपयोगांसाठी वापरले जाते. याला हिरव्या रोगाचा प्रादुर्भाव होत नाही.
• बटाटा: हे एक कंद पीक आहे, जे जगभरात मोठ्या प्रमाणावर घेतले जाते. लेट ब्लाइटसारखे रोग सामान्य आहेत, परंतु हिरव्या रोगाचा बटाट्यावर परिणाम होत नाही.
• गाजर: हे आणखी एक कंदमूळ आहे, जे व्हिटॅमिन ए सारख्या जीवनसत्त्वांनी परिपूर्ण आहे. गाजर जिवाणू आणि बुरशीजन्य रोगांना बळी पडतात, परंतु हिरव्या रोगाचा प्रादुर्भाव होत नाही.
• हिरव्या रोगाचे व्यवस्थापन:
• ICTP 8203 आणि MH-179 सारख्या रोगप्रतिकारक्षम बाजरीच्या जातींचा वापर करणे.
• जमिनीतील रोगजनकांची वाढ कमी करण्यासाठी गैर-यजमान पिकांबरोबर पीक रोटेशन करणे.
• मेटॅलॅक्सिल सारख्या बुरशीनाशकांचा वापर करणे आणि बियाण्यांवर सिस्टिमिक बुरशीनाशकांनी उपचार करणे.
• शेतात स्वच्छता राखणे आणि आर्द्रता पातळी कमी करण्यासाठी दाट लागवड टाळणे.
• बाजरीचे महत्त्व:
• कठोर हवामान असलेल्या प्रदेशांमध्ये अन्नसुरक्षा सुनिश्चित करण्यात बाजरी महत्त्वाची भूमिका बजावते.
• हे दुष्काळ-प्रतिरोधक पीक आहे आणि शाश्वत शेती पद्धतींमध्ये योगदान देते.
• त्यातील पौष्टिक फायद्यांमुळे ते लाखो लोकांसाठी, विशेषतः ग्रामीण भागातील लोकांसाठी एक मुख्य अन्न आहे.
महत्वाचे मुद्दे
• ओळख: बाजरीतील हिरव्या रोगाची ओळख म्हणजे कणसांवर हिरवट रंगाचे वेडेवाकडे आकार दिसणे.
• आर्थिक परिणाम: या रोगामुळे उत्पादनात लक्षणीय घट होऊ शकते, ज्यामुळे शेतकऱ्यांच्या उपजीविकेवर थेट परिणाम होतो.
• पर्यावरणीय घटक: उच्च आर्द्रता आणि 25°C ते 30°C दरम्यानचे तापमान रोगाच्या प्रसारास अनुकूल असतात.
• एकात्मिक रोग व्यवस्थापन: रोगप्रतिकारक्षम पिकांच्या जाती, बुरशीनाशके आणि मशागती पद्धती एकत्रितपणे वापरणे हा हिरव्या रोगाचा सामना करण्याचा सर्वात प्रभावी मार्ग आहे.