science
Human body
पडताळलेले उत्तर (Verified)
MPSC सराव प्रश्न:
खालीलपैकी कोणत्या खनिजाच्या कमतरतेमुळे ऑस्टिओपोरोसिस होऊ शकतो?
Deficiency of which of the following minerals can cause osteoporosis?
पर्याय (Options):
A
सोडियम
B
लोह
C
अचूक उत्तर (Official Answer)
कॅल्शियम
D
फ्लोराईड
सविस्तर स्पष्टीकरण (Detailed Explanation):
अचूक उत्तर: पर्याय (3)
या प्रश्नाचे योग्य उत्तर कॅल्शियम आहे.
महत्वाचे मुद्दे
• ऑस्टिओपोरोसिस ही एक अशी स्थिती आहे जिथे हाडांची घनता कमी होते आणि ती ठिसूळ होतात, ज्यामुळे फ्रॅक्चर होण्याची शक्यता वाढते. ऑस्टिओपोरोसिसच्या मुख्य कारणांपैकी एक म्हणजे कॅल्शियमची कमतरता.
• कॅल्शियम हाडांच्या आरोग्यासाठी आवश्यक खनिज आहे, कारण ते हाडे आणि दातांना संरचनात्मक ताकद देते.
• जेव्हा शरीराला आहारातून पुरेसे कॅल्शियम मिळत नाही, तेव्हा ते हाडांमधून कॅल्शियम घेणे सुरू करते, ज्यामुळे हाडांची घनता कमी होते आणि ऑस्टिओपोरोसिस होतो.
• वृद्धत्व, हार्मोनल बदल (विशेषतः रजोनिवृत्तीनंतरच्या स्त्रिया), आणि शारीरिक हालचालींचा अभाव यासारख्या इतर घटकांमुळे कॅल्शियमची कमतरता वाढू शकते आणि ऑस्टिओपोरोसिसचा धोका वाढू शकतो.
• कॅल्शियमची कमतरता कॅल्शियमयुक्त पदार्थांच्या सेवनाने जसे की दुग्धजन्य पदार्थ (दूध, चीज, दही), पालेभाज्या आणि फोर्टिफाइड पदार्थांद्वारे किंवा आरोग्य सेवा प्रदात्याने सांगितल्यानुसार कॅल्शियम सप्लिमेंट्सद्वारे दूर केली जाऊ शकते.
अतिरिक्त माहिती
• इतर खनिजे आणि त्यांची भूमिका:
• सोडियम: सोडियम शरीराच्या विविध कार्यांसाठी आवश्यक असले तरी, जास्त सोडियमच्या सेवनाने लघवीद्वारे कॅल्शियमचे उत्सर्जन वाढते, ज्यामुळे कॅल्शियमची कमतरता निर्माण होऊन हाडांच्या आरोग्यावर नकारात्मक परिणाम होतो.
• लोह: हे खनिज रक्तामध्ये ऑक्सिजनच्या वहनासाठी आणि ॲनिमिया (anemia) टाळण्यासाठी महत्त्वाचे आहे. तथापि, लोहाचा हाडांच्या घनतेशी किंवा ऑस्टिओपोरोसिसशी थेट संबंध नाही.
• फ्लोराईड: हे हाडे आणि दातांच्या खनिजीकरणामध्ये मदत करते, परंतु हाडांची घनता टिकवून ठेवण्यासाठी किंवा ऑस्टिओपोरोसिस टाळण्यासाठी कॅल्शियमइतकी महत्त्वपूर्ण भूमिका बजावत नाही.
• कॅल्शियमच्या कमतरतेसाठी धोक्याचे गट:
• रजोनिवृत्तीनंतरच्या स्त्रिया, कारण इस्ट्रोजेनची पातळी कमी होते, ज्यामुळे कॅल्शियमचे शोषण आणि हाडांचे आरोग्य प्रभावित होते.
• वृद्ध लोक, कारण वयानुसार कॅल्शियम शोषण्याची क्षमता कमी होते.
• लॅक्टोज असहिष्णुता (lactose intolerance) किंवा दुधाची ॲलर्जी (allergy) असलेले लोक, कारण ते कॅल्शियमयुक्त दुग्धजन्य पदार्थ टाळू शकतात.
• ऑस्टिओपोरोसिससाठी प्रतिबंधात्मक उपाय:
• हाडांची ताकद सुधारण्यासाठी नियमितपणे वजन उचलण्याचे आणि स्नायू मजबूत करण्याचे व्यायाम करा.
• दुग्धजन्य पदार्थ, फोर्टिफाइड धान्य, बदाम आणि पालेभाज्यांसारख्या पदार्थांमधून पुरेसे आहारातील कॅल्शियम सेवन सुनिश्चित करा.
• पुरेसे व्हिटॅमिन डी (Vitamin D) मिळवा, जे कॅल्शियम शोषणासाठी आवश्यक आहे. सूर्यप्रकाश आणि व्हिटॅमिन डी-फोर्टिफाइड पदार्थ मदत करू शकतात.
• धूम्रपान टाळा आणि मद्यपान मर्यादित करा, कारण ते हाडांचे आरोग्य कमकुवत करू शकतात.
• कॅल्शियमची दररोजची आवश्यकता: कॅल्शियमसाठी शिफारस केलेले आहारातील प्रमाण (RDA) वयानुसार बदलते:
• मुले (4-8 वर्षे): 1,000 मिग्रॅ/दिवस
• किशोरवयीन (9-18 वर्षे): 1,300 मिग्रॅ/दिवस
• प्रौढ (19-50 वर्षे): 1,000 मिग्रॅ/दिवस
• वृद्ध (>50 वर्षे): 1,200 मिग्रॅ/दिवस
महत्वाचे मुद्दे
• ऑस्टिओपोरोसिस आकडेवारी: इंटरनॅशनल ऑस्टिओपोरोसिस फाउंडेशननुसार, जगभरात सुमारे 200 दशलक्ष लोक ऑस्टिओपोरोसिसने ग्रस्त आहेत, ज्यामध्ये पुरुषांपेक्षा स्त्रिया अधिक प्रभावित आहेत.
• व्हिटॅमिन डी आणि कॅल्शियम: व्हिटॅमिन डीची कमतरता अनेकदा कॅल्शियमच्या कमतरतेशी जोडलेली असते, कारण ते आतड्यांमधील कॅल्शियम शोषण्यास बाधित करते. या दोन्ही कमतरता एकत्रितपणे ऑस्टिओपोरोसिसचा धोका लक्षणीयरीत्या वाढवू शकतात.
• हाड फ्रॅक्चरचा धोका: ऑस्टिओपोरोसिस-संबंधित फ्रॅक्चर सामान्यतः नितंब, पाठीचा कणा आणि मनगटात होतात आणि त्यामुळे गंभीर अपंगत्व आणि जीवनाची गुणवत्ता कमी होऊ शकते.
• जागतिक जागरूकता: ऑस्टिओपोरोसिस आणि संबंधित हाडांच्या रोगांचे प्रतिबंध, निदान आणि उपचारांबद्दल जागरूकता वाढवण्यासाठी दरवर्षी 20 ऑक्टोबर रोजी जागतिक ऑस्टिओपोरोसिस दिन साजरा केला जातो.