polity
Judiciary
पडताळलेले उत्तर (Verified)
MPSC सराव प्रश्न:
जनहित याचिका (PIL) ची संकल्पना __________ मध्ये उदयास आली.
The concept of Public Interest Litigation originated in __________.
पर्याय (Options):
A
स्वित्झर्लंड
B
आइसलँड
C
अचूक उत्तर (Official Answer)
यूएसए
D
न्यूझीलंड
सविस्तर स्पष्टीकरण (Detailed Explanation):
अचूक उत्तर: पर्याय (3)
योग्य उत्तर यूएसए आहे.
मुख्य मुद्दे
• जनहित याचिका (PIL) ही संकल्पना युनायटेड स्टेट्स ऑफ अमेरिका (USA) मध्ये उदयास आली.
• जनहित याचिका व्यक्ती किंवा गटांना सार्वजनिक हिताचे रक्षण करण्यासाठी खटले दाखल करण्याची परवानगी देते.
• हे न्यायालयांना अशा बाबींचा विचार करण्यास सक्षम करते जे मोठ्या प्रमाणात लोकांवर परिणाम करतात, केवळ खटल्यामध्ये थेट गुंतलेल्या व्यक्तींच्या हितांवर नव्हे.
• पर्यावरण संरक्षण, ग्राहक कल्याण आणि मानवाधिकार यासारख्या समस्यांचे निराकरण करण्यासाठी ही संकल्पना सादर करण्यात आली.
अतिरिक्त माहिती
• जनहित याचिका (PIL)
• जनहित याचिका ही एक कायदेशीर यंत्रणा आहे जी व्यक्ती किंवा गटांना मानवाधिकार, पर्यावरण संरक्षण आणि ग्राहक कल्याण यांसारख्या सार्वजनिक हितांच्या संरक्षणासाठी न्यायालयात खटला दाखल करण्यास अनुमती देते.
• याचा उद्देश अशा लोकांना न्याय मिळवून देणे आहे जे आर्थिक किंवा इतर अडचणींमुळे न्यायालयाकडे जाऊ शकत नाहीत.
• जनहित याचिका विविध सामाजिक समस्या समोर आणण्यात आणि सरकार व इतर अधिकारी सार्वजनिक हितासाठी कार्य करत असल्याची खात्री करण्यात महत्त्वपूर्ण ठरली आहे.
• भारतात, 1980 च्या दशकात न्यायमूर्ती पी. एन. भगवती आणि न्यायमूर्ती व्ही. आर. कृष्णा अय्यर यांनी जनहित याचिकेची संकल्पना मांडली.
• न्यायिक सक्रियता
• न्यायिक सक्रियता म्हणजे नागरिकांच्या हक्कांचे संरक्षण करण्यासाठी आणि न्याय सुनिश्चित करण्यासाठी न्यायव्यवस्थेने बजावलेली सक्रिय भूमिका.
• यामध्ये कायद्याच्या अक्षरांचे काटेकोरपणे पालन करण्याऐवजी न्यायाधीश त्यांच्या वैयक्तिक मतांवर किंवा विचारांवर आधारित निर्णय घेतात.
• न्यायिक सक्रियता अनेकदा सामाजिक आणि राजकीय समस्यांचे निराकरण करण्यासाठी जनहित याचिकेच्या वापराशी संबंधित आहे.
• मानवाधिकार आणि सामाजिक न्यायाला चालना दिल्याबद्दल त्याचे कौतुक झाले असले तरी, न्यायिक अधिकारांच्या सीमा ओलांडल्याबद्दल त्यावर टीका देखील झाली आहे.
• मानवाधिकार
• मानवाधिकार हे मूलभूत हक्क आणि स्वातंत्र्य आहेत जे जन्मापासून मृत्यूपर्यंत जगातील प्रत्येक व्यक्तीला मिळतात.
• हे हक्क सन्मान, समानता आणि परस्पर आदराच्या तत्त्वांवर आधारित आहेत.
• मानवाधिकारांमध्ये नागरी आणि राजकीय हक्क जसे की जीवन, स्वातंत्र्य आणि अभिव्यक्ती स्वातंत्र्य, आणि सामाजिक, आर्थिक आणि सांस्कृतिक हक्क जसे की शिक्षण, कार्य आणि सामाजिक सुरक्षिततेचा अधिकार यांचा समावेश आहे.
• संयुक्त राष्ट्रे (United Nations) सारख्या आंतरराष्ट्रीय संस्था जागतिक स्तरावर मानवाधिकारांना प्रोत्साहन देण्यासाठी आणि त्यांचे संरक्षण करण्यासाठी महत्त्वाची भूमिका बजावतात.
• पर्यावरण संरक्षण
• पर्यावरण संरक्षणामध्ये नैसर्गिक पर्यावरणाचे जतन करण्यासाठी आणि नैसर्गिक संसाधनांचा शाश्वत वापर सुनिश्चित करण्यासाठी पद्धती आणि धोरणे समाविष्ट आहेत.
• यामध्ये प्रदूषण कमी करणे, जैवविविधता जपून ठेवणे आणि हवामान बदलाचे परिणाम कमी करणे यासारख्या उपाययोजनांचा समावेश आहे.
• सरकार, आंतरराष्ट्रीय संस्था आणि गैर-सरकारी संस्था (NGOs) पर्यावरण संरक्षणाला प्रोत्साहन देण्यासाठी महत्त्वाची भूमिका बजावतात.
• पर्यावरणाचे प्रश्न सोडवण्यासाठी आणि पर्यावरण संवर्धनासाठी अधिकार्यांना जबाबदार धरण्यासाठी जनहित याचिका एक प्रभावी साधन म्हणून वापरली गेली आहे.