polity
Basics of Constitution
पडताळलेले उत्तर (Verified)
MPSC सराव प्रश्न:
भारतीय राज्यघटनेनुसार भारत कोणत्या नागरिकत्वाच्या मॉडेलचे (मॉडेल) अनुसरण करतो?
India follows which model of citizenship under its Constitution?
पर्याय (Options):
A
दोन: राष्ट्रीय आणि प्रादेशिक
B
तीन: स्थानिक, राज्य, राष्ट्रीय
C
अचूक उत्तर (Official Answer)
एक: केवळ भारतीय नागरिकत्व
D
दोन: राष्ट्रीय आणि राज्य
सविस्तर स्पष्टीकरण (Detailed Explanation):
अचूक उत्तर: पर्याय (3)
योग्य उत्तर एक: केवळ भारतीय नागरिकत्व हे आहे.
स्पष्टीकरण आणि महत्त्वाचे मुद्दे:
• भारताची राज्यघटना ही एकेरी नागरिकत्व पद्धत प्रस्थापित करते, याचा अर्थ भारत हा दुहेरी राज्यव्यवस्था (केंद्र आणि राज्ये) असलेला एक संघराज्य देश असूनही, संपूर्ण देशासाठी फक्त एकच नागरिकत्व आहे.
• या तरतुदीचे सविस्तर वर्णन राज्यघटनेच्या भाग II मधील कलम 5 ते 11 मध्ये केले आहे, जे 26 जानेवारी 1950 रोजी राज्यघटना लागू झाली तेव्हा नागरिकत्वासाठी कोण पात्र होते हे स्पष्ट करते.
• इतर संघराज्य पद्धतींच्या विपरीत, भारतीय नागरिक हा केवळ भारतीय संघराज्याशी एकनिष्ठ असतो आणि तो ज्या राज्यात राहतो (उदा. केतळ किंवा राजस्थान) त्या राज्याचे स्वतंत्र नागरिकत्व त्याच्याकडे नसते.
• भारतातील एकेरी नागरिकत्वाची संकल्पना ब्रिटिश राज्यघटनेतून प्रेरित झाली आहे, जेणेकरून राष्ट्रीय एकात्मता, बंधुता वाढीस लागावी आणि प्रादेशिकतावादामुळे देशाच्या अखंडतेला बाधा येऊ नये.
• भारतातील सर्व नागरिकांना, त्यांच्या जन्म किंवा वास्तव्याच्या ठिकाणाचा विचार न करता, संपूर्ण भारतीय भूप्रदेशात समान मूलभूत हक्क आणि राजकीय विशेषाधिकार मिळतात.
पूरक माहिती:
• दुहेरी नागरिकत्व मॉडेल :
• युनायटेड स्टेट्स ऑफ अमेरिका (USA) आणि स्वित्झर्लंड यांसारख्या देशांमध्ये दुहेरी नागरिकत्वाच्या मॉडेलचे पालन केले जाते, जेथे एखादी व्यक्ती ही राष्ट्रीय सरकारची नागरिक असण्यासोबतच एका विशिष्ट राज्याचीही नागरिक असते.
• यामुळे काही वेळा नागरिकांना त्यांच्या वास्तव्याच्या राज्यानुसार वेगवेगळे हक्क किंवा कायदे लागू होऊ शकतात, अशी परिस्थिती टाळून समानता सुनिश्चित करण्यासाठी भारतीय घटनाकारांनी एकेरी नागरिकत्वाची निवड केली.
• नागरिकत्व कायदा, 1955 :
• राज्यघटना केवळ मूलभूत आराखडा प्रदान करते, तर संसदेने कलम 11 अंतर्गत मिळालेल्या अधिकारांचा वापर करून नागरिकत्व कायदा, 1955 संमत केला, जो 1950 नंतर नागरिकत्व मिळवणे आणि रद्द होणे यावर नियंत्रण ठेवतो.
• भारतीय नागरिकत्व पाच पद्धतींनी मिळवता येते: जन्म, वंश, नोंदणी, स्वीकृती, आणि भूप्रदेशाचे विलीनीकरण.
• नागरिकत्व संपुष्टात येणे:
• भारतीय कायदा एकेरी नागरिकत्वाबाबत कडक आहे; जर एखाद्या भारतीय नागरिकाने स्वेच्छेने दुसऱ्या देशाचे नागरिकत्व पत्करले, तर त्याचे भारतीय नागरिकत्व त्याग किंवा समाप्ती च्या तत्त्वाखाली आपोआप संपुष्टात येते.