polity
Constitutional Bodies
पडताळलेले उत्तर (Verified)
MPSC सराव प्रश्न:
कोणते घटनात्मक कलम दर पाच वर्षांनी भारताच्या वित्त आयोगाच्या स्थापनेची तरतूद करते?
Which Constitutional Article provides for establishment of Finance Commission of India every five years Constitutionally?
पर्याय (Options):
A
कलम 299
B
अचूक उत्तर (Official Answer)
कलम 280
C
कलम 270
D
कलम 291
सविस्तर स्पष्टीकरण (Detailed Explanation):
अचूक उत्तर: पर्याय (2)
योग्य उत्तर कलम 280 आहे.
स्पष्टीकरण आणि महत्त्वाचे मुद्दे:
• भारतीय राज्यघटनेचे कलम 280 भारताच्या राष्ट्रपतींना दर पाच वर्षांच्या समाप्तीनंतर किंवा राष्ट्रपतींना आवश्यक वाटेल अशा आधीच्या वेळी वित्त आयोग स्थापन करण्याचे अधिकार देते.
• आयोगाचे प्राथमिक कार्य केंद्र आणि राज्यांमध्ये करांच्या निव्वळ उत्पन्नाच्या वितरणाची शिफारस करून भारतातील वित्तीय संघराज्यवादाचे संतुलन चाक म्हणून कार्य करणे हे आहे.
• हे कलम 275 अंतर्गत भारताच्या संचित निधीतून राज्यांना दिल्या जाणाऱ्या अनुदानावर नियंत्रण ठेवणारी तत्त्वे प्रदान करते.
• या आयोगात राष्ट्रपतींनी नियुक्त केलेले अध्यक्ष आणि इतर चार सदस्य असतात, ज्यांची पात्रता संसदेद्वारे वित्त आयोग (संकीर्ण तरतुदी) कायदा, 1951 अंतर्गत निश्चित केली जाते.
• वित्त आयोगाने केलेल्या शिफारसी स्वरूपाने सल्लागार असतात आणि त्या भारत सरकारवर बंधनकारक नसतात.
पूरक माहिती:
• कलम 299:
• केंद्र किंवा राज्याच्या कार्यकारी अधिकाराचा वापर करून केलेल्या करारांशी संबंधित आहे.
• यात अशी तरतूद आहे की असे सर्व करार राष्ट्रपती किंवा राज्यपालांनी केलेले असावेत.
• कलम 270:
• केंद्राद्वारे आकारल्या जाणाऱ्या आणि गोळा केल्या जाणाऱ्या आणि केंद्र व राज्यांमध्ये वितरित केल्या जाणाऱ्या करांच्या वितरणाशी संबंधित आहे.
• यामध्ये कृषी उत्पन्नाव्यतिरिक्त इतर उत्पन्नावरील करांचा समावेश आहे.
• कलम 291:
• हे कलम पूर्वीच्या भारतीय संस्थानांच्या राज्यकर्त्यांच्या प्रिव्ही पर्सच्या (तनखा) रकमेवर आधारित होते.
• हे संविधान (सव्वीसावी दुरुस्ती) कायदा, 1971 द्वारे रद्द करण्यात आले, ज्याने संस्थानांच्या पदव्या आणि विशेषाधिकार संपुष्टात आणले.
• ऐतिहासिक संदर्भ:
• पहिला वित्त आयोग 1951 मध्ये स्थापन झाला.
• याचे अध्यक्ष के.सी. नियोगी होते, ज्यांनी स्वतंत्र भारतातील त्यानंतरच्या आर्थिक वाटपासाठी एक आदर्श प्रस्थापित केला.