MPSC Test Logo mpsctest.in
geography Indian Economic and Human Geography
पडताळलेले उत्तर (Verified)
MPSC सराव प्रश्न:

भारताच्या लोह आणि पोलाद उद्योगाच्या स्थानिक वितरणावर कोणत्या घटकाचा सर्वात जास्त प्रभाव पडतो?

Which factor most strongly influences the spatial distribution of India's iron and steel industry?

पर्याय (Options):
A

हवामान

B

खनिज संसाधनांची जवळीक (लोह धातू, कोळसा)

अचूक उत्तर (Official Answer)
C

शहरी लोकसंख्या

D

समुद्राची जवळीक

सविस्तर स्पष्टीकरण (Detailed Explanation): अचूक उत्तर: पर्याय (2)
योग्य उत्तर खनिज संसाधनांची जवळीक (लोह धातू, कोळसा) हे आहे. स्पष्टीकरण आणि महत्त्वाचे मुद्दे: • लोह आणि पोलाद उद्योग हा मूलतः वजन कमी करणारा उद्योग आहे, याचा अर्थ तयार पोलादाचे वजन वापरलेल्या कच्च्या मालाच्या एकूण वजनापेक्षा खूप कमी असते. कच्चा माल प्रचंड आणि जड असल्यामुळे, त्याच्या वाहतुकीचा खर्च खूप जास्त असतो. म्हणून, हा उद्योग प्रामुख्याने लोह धातू आणि कोळसा यांसारख्या कच्च्या मालाच्या स्त्रोताजवळ स्थित आहे. म्हणून, विधान B योग्य आहे. • भारतातील बहुतेक प्रमुख लोह आणि पोलाद प्रकल्प छोटा नागपूर पठार प्रदेशात केंद्रित आहेत, जे झारखंड, पश्चिम बंगाल, ओडिशा आणि छत्तीसगडमध्ये पसरलेले आहे. या ठिकाणामुळे लोह धातू आणि उच्च श्रेणीचा कच्चा माल जवळच्या परिसरात आढळत असल्याने एक अद्वितीय फायदा मिळतो. • पोलादासारख्या अवजड उद्योगांच्या स्थानिक वितरणात हवामानाची महत्त्वपूर्ण भूमिका नसते; जरी ते श्रमिकांवर परिणाम करत असले तरी, ते कारखान्याचे भौगोलिक स्थान निश्चित करत नाही. म्हणून, विधान A अयोग्य आहे. • जरी शहरी लोकसंख्या तयार उत्पादनांसाठी बाजार दर्शवत असली तरी, चुना दगड, मँगनीज आणि डोलोमाईट यांसारख्या अवजड निविष्ठांसाठी वाहतूक खर्च कमी करण्याची आवश्यकता ग्राहक बाजाराच्या जवळीकतेपेक्षा अधिक असते. म्हणून, विधान C अयोग्य आहे. • समुद्राची जवळीक हे निर्यात-केंद्रित युनिट्ससाठी एक घटक आहे, परंतु पारंपारिकपणे, भारतीय प्रकल्प उत्पादन कार्यक्षमता अनुकूल करण्यासाठी खनिज पट्ट्यांजवळ अंतर्भागात स्थित आहेत. म्हणून, विधान D अयोग्य आहे. पूरक माहिती: • TISCO (टाटा आयर्न अँड स्टील कंपनी): भारतातील हा पहिला प्रमुख पोलाद प्रकल्प होता, ज्याची स्थापना जमशेदजी टाटा यांनी 1907 मध्ये साकची (आताचे जमशेदपूर) येथे केली होती. त्याचे स्थान निवडले गेले कारण ते बंगाल-नागपूर रेल्वे मार्गावरील कालिमती स्टेशनपासून फक्त 32 किमी अंतरावर होते आणि लोह धातू, कोळसा आणि मँगनीजच्या साठ्यांच्या जवळ होते. • सार्वजनिक क्षेत्रातील प्रकल्प: दुसऱ्या पंचवार्षिक योजनेअंतर्गत (1956-1961), आंतरराष्ट्रीय सहकार्याने तीन एकात्मिक पोलाद प्रकल्प उभारले गेले: छत्तीसगडमधील भिलाई (USSR च्या मदतीने), ओडिशातील रुरकेला (जर्मनीसोबत), आणि पश्चिम बंगालमधील दुर्गापूर (युनायटेड किंगडमसोबत). • बोकारो पोलाद प्रकल्प: हा प्रकल्प 1964 मध्ये झारखंडमध्ये सोव्हिएत सहकार्याने स्थापित करण्यात आला. हा प्रकल्प किरीबुरु खाणीतील लोह धातू आणि झरिया कोळसा क्षेत्रातील कोळसा वापरण्यासाठी डिझाइन करण्यात आला होता. • पोर्ट-आधारित प्रकल्प: आंध्र प्रदेशातील विशाखापट्टणम पोलाद प्रकल्प, 1970 च्या दशकात सुरू करण्यात आला, हे किनारपट्टी-आधारित प्रकल्पाचे एक उत्तम उदाहरण आहे. त्याचे कार्य उच्च-गुणवत्तेच्या कोकिंग कोळशाची सहज आयात आणि तयार पोलादाची निर्यात सुलभ करणे आहे. महत्त्वाची टीप: • SAIL (स्टील अथॉरिटी ऑफ इंडिया लिमिटेड): एका संस्थेअंतर्गत विविध सार्वजनिक क्षेत्रातील पोलाद प्रकल्पांचे व्यवस्थापन करण्यासाठी 24 जानेवारी 1973 रोजी महारत्न सार्वजनिक क्षेत्रातील उपक्रम म्हणून याची स्थापना करण्यात आली. • कच्च्या मालाचे प्रमाण: 1 टन पोलाद तयार करण्यासाठी, अंदाजे 8 टन कच्च्या मालाची आवश्यकता असते (ज्यामध्ये 4 टन लोह धातू आणि 2 टन कोळसा समाविष्ट असतो), ज्यामुळे खनिजांची जवळीक हे सर्वात महत्वाचे वैशिष्ट्य का आहे हे स्पष्ट होते. • राष्ट्रीय पोलाद धोरण 2017: भारत सरकारने 2030-31 पर्यंत एकूण स्थापित क्षमता 300 दशलक्ष टनांपर्यंत वाढवण्याच्या उद्दिष्टाने हे धोरण लागू केले. • जागतिक क्रमवारी: वर्ल्ड स्टील असोसिएशनच्या अलीकडील माहितीनुसार, भारत हा जगातील दुसरा सर्वात मोठा कच्च्या पोलादाचा उत्पादक आहे, ज्याने 2018 मध्ये जपानला मागे टाकले.
मोफत ऑनलाइन चाचणी उपलब्ध

MPSC संयुक्त पूर्व परीक्षा गट-क — १००-प्रश्न संपूर्ण सराव मॉक टेस्ट 02

हा प्रश्न आणि यासारखे सर्व संभाव्य प्रश्न प्रत्यक्ष परीक्षेसारख्या वेळेत सोडवून तुमची अचूकता तपासा.

ही टेस्ट आता सोडवा

संबंधित महत्त्वाचे सराव प्रश्न (Related Practice Questions):