geography
Indian Economic and Human Geography
पडताळलेले उत्तर (Verified)
MPSC सराव प्रश्न:
भारतामध्ये, 10,000 हेक्टरपेक्षा जास्त लागवडीयोग्य जलप्रदाय क्षेत्र (CCA) असलेले सिंचन प्रकल्प असे वर्गीकृत केले आहेत:
In India, irrigation projects with a Cultivable Command Area (CCA) of more than 10,000 hectares are classified as:
पर्याय (Options):
A
स्थानिक प्रकल्प
B
सूक्ष्म प्रकल्प
C
लघु प्रकल्प
D
अचूक उत्तर (Official Answer)
मोठे प्रकल्प
सविस्तर स्पष्टीकरण (Detailed Explanation):
अचूक उत्तर: पर्याय (4)
मोठे प्रकल्प हे योग्य उत्तर आहे.
स्पष्टीकरण आणि महत्त्वाचे मुद्दे:
• भारतातील सिंचन प्रकल्पांचे त्यांच्या लागवडीयोग्य कमांड क्षेत्र (CCA) नुसार वर्गीकरण केले जाते, जे प्रकल्पाद्वारे सिंचनाखाली आणता येणाऱ्या क्षेत्राचा संदर्भ देते.
• 10,000 हेक्टरपेक्षा जास्त CCA असलेले प्रकल्प मोठे प्रकल्प (Major Projects) म्हणून वर्गीकृत केले जातात.
• मोठे सिंचन प्रकल्प हे सामान्यतः मोठ्या प्रमाणात उपक्रम असतात, ज्यात बांधकाम आणि देखभालीसाठी महत्त्वपूर्ण गुंतवणूक व संसाधने लागतात.
• या प्रकल्पांमध्ये सिंचन, पिण्याचे पाणी, जलविद्युत ऊर्जा उत्पादन आणि पूर नियंत्रणासाठी पाणी पुरवण्यासाठी धरणे, कालवे आणि जलाशये यांचा समावेश होतो.
• भारतातील प्रमुख सिंचन प्रकल्पांची उदाहरणे म्हणजे भाक्रा-नांगल प्रकल्प, हिराकुड धरण आणि नागार्जुन सागर धरण.
पूरक माहिती:
• लागवडीयोग्य कमांड क्षेत्र (CCA):
• सिंचन प्रकल्पातून उपलब्ध जलस्रोतांचा वापर करून सिंचनाखाली आणता येणाऱ्या एकूण क्षेत्राचा संदर्भ देते.
• भारतातील सिंचन प्रकल्पांना लघु, मध्यम किंवा मोठे म्हणून वर्गीकृत करण्यासाठी हा एक महत्त्वाचा निकष आहे.
• लघु सिंचन प्रकल्प:
• या प्रकल्पांचे CCA 2,000 हेक्टरपर्यंत असते.
• ते सामान्यतः स्थानिक किंवा समुदाय स्तरावर व्यवस्थापित केले जातात आणि त्यात तलाव किंवा विहिरींसारख्या लहान-मोठ्या पायाभूत सुविधांचा समावेश असतो.
• मध्यम सिंचन प्रकल्प:
• 2,000 ते 10,000 हेक्टर दरम्यान CCA असलेले प्रकल्प या श्रेणीत येतात.
• ते लहान प्रकल्पांपेक्षा अधिक विस्तृत असतात, परंतु मोठ्या प्रकल्पांपेक्षा लहान असतात, ज्यात मध्यम पायाभूत सुविधांचा विकास होतो.
• भारतातील मोठ्या प्रकल्पांची उदाहरणे:
• भाक्रा-नांगल प्रकल्प: सतलज नदीवरील एक मोठा बहुउद्देशीय प्रकल्प.
• नागार्जुन सागर धरण: कृष्णा नदीवर असलेले जगातील सर्वात मोठ्या दगडी धरणांपैकी एक.
• हिराकुड धरण: महानदीवर बांधलेले, हे जगातील सर्वात लांब मातीचे धरण आहे.
• मोठ्या सिंचन प्रकल्पांचे महत्त्व:
• ते कृषी उत्पादकता सुधारण्यात आणि शुष्क व निम-शुष्क प्रदेशात पाण्याची उपलब्धता सुनिश्चित करण्यात महत्त्वपूर्ण भूमिका बजावतात.
• हे प्रकल्प जलविद्युतनिर्मिती, पूर व्यवस्थापन आणि पिण्याच्या पाण्याच्या पुरवठ्यास देखील मदत करतात.