geography
Indian Rivers and Water Resources
पडताळलेले उत्तर (Verified)
MPSC सराव प्रश्न:
महाराष्ट्रातील नदी खोऱ्यांचा क्षेत्रफळानुसार पुढीलपैकी योग्य चढता क्रम कोणता आहे?
Which of the following is the correct ascending order of river basins in Maharashtra according to their area?
पर्याय (Options):
A
गोदावरी नदी खोरे, तापी-पूर्णा नदी खोरे, भीमा-कृष्णा नदी खोरे, नर्मदा नदी खोरे
B
अचूक उत्तर (Official Answer)
नर्मदा नदी खोरे, तापी-पूर्णा नदी खोरे, भीमा-कृष्णा नदी खोरे, गोदावरी नदी खोरे
C
तापी-पूर्णा नदी खोरे, नर्मदा नदी खोरे, भीमा-कृष्णा नदी खोरे, गोदावरी नदीखोरे
D
भीमा-कृष्णा नदी खोरे, तापी-पूर्णा नदी खोरे, गोदावरी नदी खोरे, नर्मदा नदी खोरे
सविस्तर स्पष्टीकरण (Detailed Explanation):
अचूक उत्तर: पर्याय (2)
योग्य उत्तर पर्याय 2 आहे.
स्पष्टीकरण आणि महत्त्वाचे मुद्दे:
नर्मदा नदी खोरे:
• नर्मदा नदीचा उगम मध्यप्रदेशातील सातपुडा पर्वतात अमरकंटक येथे होतो.
• ही नदी विंध्यपर्वत आणि सातपुडा पर्वत यादरम्यान आपल्या पश्चिम दिशेला एकूण 1315 कि.मी. वाहत जाते.
• या प्रवासात नर्मदा नदी महाराष्ट्राच्या वायव्य कोपऱ्यातून म्हणजे नंदुरबार जिल्ह्याची सीमा तयार करत 54 कि.मी.चा प्रवास करते.
• महाराष्ट्र सीमेवरील या प्रवासास नर्मदेस दक्षिणेकडून उदई व देवगंगा या उत्तर वाहिनी नद्या येऊन मिळतात. तर उत्तरेकडून तवा ही नदी येऊन मिळते.
• याच नदीवर महाराष्ट्र, गुजरात, मध्यप्रदेश या राज्यांच्या सीमेवर सरदार प्रकल्प उभारण्यात आलेला आहे.
• पुढे ही नदी भरूच येथे अरबी समुद्रास जाऊन मिळते.
• नर्मदा नदीखोरे महाराष्ट्रात 1658 चौरस किमी इतके क्षेत्र व्यापते. महाराष्ट्रातील एकूण जलप्रणाली पैकी हे क्षेत्र केवळ 0.5% इतके आहे.
तापी-पूर्णा नदी खोरे:
• तापी आणि तिची उपनदी पूर्णा या नद्यांचे खोऱ्याचे महाराष्ट्रातील क्षेत्रफळ 51,504 चौरस किमी आहे.
• महाराष्ट्रातील एकूण जलप्रणाली पैकी हे क्षेत्र 16.7% इतके आहे.
• या खोऱ्यात मुख्यत्वे अमरावती, अकोला, बुलढाणा, धुळे, जळगाव, नंदुरबार इत्यादि पश्चिम विदर्भ आणि उत्तर महाराष्ट्रातील जिल्ह्यांचा समावेश होतो.
• तापी नदी ही महाराष्ट्रातील प्रमुख पश्चिम वाहिनी नद्यांपैकी सर्वात मोठी नदी आहे.
• तापी नदीची एकूण लांबी 724 किलोमीटर असून महाराष्ट्रातील लांबी 208 किलोमीटर एवढी आहे.
• पूर्णा नदी ही तापी नदीची प्रमुख उपनदी आहे.
भीमा-कृष्णा नदी खोरे:
• भीमा कृष्णा नदी खोरे हे महाराष्ट्रातील दुसऱ्या क्रमांकाचे सर्वात मोठे नदी खोरे आहे.
• भीमा ही कृष्णेची प्रमुख उपनदी आहे
• भीमा नदी खोऱ्याचे एकूण क्षेत्रफळ 77 हजार चौरस किलोमीटर इतके असून त्यातील सुमारे 60 टक्के क्षेत्रफळ म्हणजेच 46,184 चौरस किलोमीटर महाराष्ट्रात आहे.
• भीमा नदी पुणे सोलापूर या दोन प्रमुख जिल्ह्यातून वाहते तसेच अहमदनगर जिल्ह्याचा दक्षिण भाग सातारा सांगली या जिल्ह्यांचा उत्तर भाग व बीड आणि उस्मानाबाद जिल्ह्याच्या काही भागातून भीमा नदी खोरे प्रवाह विस्तारलेला आहे.
• कृष्णा नदी खोऱ्याचे एकूण क्षेत्रफळ दोन लाख 59 हजार चौरस किलोमीटर इतके असून त्यापैकी अकरा टक्के क्षेत्र म्हणजेच 28 हजार 700 किलोमीटर क्षेत्र महाराष्ट्रात आहे.
• कृष्णा नदी सातारा व सांगली या दोन प्रमुख जिल्ह्यातून वाहत जाते, तसेच कृष्णा खोऱ्याच्या महाराष्ट्रातील भागाचा उल्लेख अप्परकृष्ण म्हणून देखील केला जातो.
• भीमा आणि कृष्णा नदी या दोन्ही नद्यांचे खोरे महाराष्ट्रात एकूण 74,784 चौरस किमी इतके क्षेत्र व्यापते, जे महाराष्ट्रातील जलप्रणालीच्या 22.6% इतके आहे.
गोदावरी नदी खोरे:
• गोदावरी नदी खोरे हे महाराष्ट्रातील सर्वात मोठी नदी खोरे आहे.
• गोदावरी नदीचे खोरे एकूण तीन लाख 13 हजार 389 चौरस किलोमीटर असून महाराष्ट्रातील जलवहनाचे क्षेत्र एक लाख 52 हजार 588 चौरस किलोमीटर इतके आहे.
• महाराष्ट्रातील एकूण नदी खोऱ्यापैकी गोदावरीने 49 टक्के क्षेत्र व्यापलेले आहे हे खोरे महाराष्ट्रात 30 उपखोऱ्यात विभागले गेलेले आहे.
• गोदावरी नदीची एकूण लांबी 1450 किलोमीटर असून महाराष्ट्रातील एकूण प्रवास 668 किलोमीटर आहे.