economy
Agriculture
पडताळलेले उत्तर (Verified)
MPSC सराव प्रश्न:
पशुधन आणि दुग्धव्यवसाय क्षेत्रातील भारताचा सर्वोच्च सन्मान मानला जाणारा कोणता पुरस्कार नोव्हेंबर 2025 मध्ये जाहीर करण्यात आला होता?
Which award, one of India’s highest honours in the livestock and dairy sector, was announced in November 2025?
पर्याय (Options):
A
राज्योत्सव पुरस्कार
B
CII क्वालिटी रत्न पुरस्कार
C
अचूक उत्तर (Official Answer)
राष्ट्रीय गोपाळ रत्न पुरस्कार
D
पद्मश्री
सविस्तर स्पष्टीकरण (Detailed Explanation):
अचूक उत्तर: पर्याय (3)
योग्य उत्तर राष्ट्रीय गोपाळ रत्न पुरस्कार आहे.
स्पष्टीकरण आणि महत्त्वाचे मुद्दे:
• राष्ट्रीय गोपाळ रत्न पुरस्कार हा भारतातील पशुधन आणि दुग्धव्यवसाय क्षेत्रातील सर्वोच्च राष्ट्रीय पुरस्कारांपैकी एक आहे, जो या महत्त्वपूर्ण उद्योगातील भागधारकांना मान्यता देण्यासाठी आणि प्रोत्साहित करण्यासाठी सुरू करण्यात आला आहे.
• वर्ष 2025 साठी, या पुरस्कारांची घोषणा आणि सन्मान सोहळ्याचे आयोजन मत्स्यव्यवसाय, पशुसंवर्धन आणि दुग्धव्यवसाय मंत्रालयांतर्गत कार्यरत असलेल्या पशुसंवर्धन आणि दुग्धव्यवसाय विभागाद्वारे केले जाते.
• हे पुरस्कार दरवर्षी 26 नोव्हेंबर रोजी प्रदान केले जातात. हा दिवस भारतातील श्वेतक्रांतीचे जनक डॉ. वर्गीस कुरियन यांच्या जयंतीनिमित्त राष्ट्रीय दूध दिन म्हणून साजरा केला जातो.
• या पुरस्कारांचा मुख्य उद्देश शेतकऱ्यांना गुरांची आणि म्हशींच्या स्थानिक (देशी) जातींचे संगोपन करण्यासाठी प्रवृत्त करणे आणि कृत्रिम रेतन तंत्रज्ञ आणि दुग्ध सहकारी संस्थांना अधिक चांगल्या उत्पादकतेसाठी काम करण्यास प्रोत्साहित करणे हा आहे.
• पुरस्कारांच्या श्रेणींमध्ये देशी जातींचे संगोपन करणारे सर्वोत्कृष्ट दुग्ध उत्पादक शेतकरी, सर्वोत्कृष्ट कृत्रिम रेतन तंत्रज्ञ (AIT), आणि सर्वोत्कृष्ट दुग्ध सहकारी संस्था किंवा दूध उत्पादक कंपनी यांचा समावेश होतो.
पूरक माहिती:
• राष्ट्रीय गोकुळ मिशन (RGM):
• राष्ट्रीय गोपाळ रत्न पुरस्कार हा डिसेंबर २०१४ मध्ये सुरू करण्यात आलेल्या राष्ट्रीय गोकुळ मिशनचा एक अविभाज्य भाग आहे.
• या मिशनचे उद्दिष्ट दुधाचे उत्पादन आणि उत्पादकता वाढवण्यासाठी देशी गोवंशाच्या जातींचे वैज्ञानिक पद्धतीने संवर्धन आणि विकास करणे आहे.
• राष्ट्रीय दूध दिन:
• दरवर्षी 26 नोव्हेंबर रोजी साजरा केला जाणारा हा दिवस भारताच्या अर्थव्यवस्थेतील दुग्धव्यवसाय क्षेत्राचे महत्त्व अधोरेखित करतो.
• हा दिवस 'ऑपरेशन फ्लड' चे नेतृत्व करणारे आणि श्वेतक्रांतीचे जनक म्हणून ओळखले जाणारे डॉ. वर्गीस कुरियन यांना आदरांजली वाहतो.
• पशुधन क्षेत्राचे योगदान:
• जागतिक दूध उत्पादनात अंदाजे 24% वाटा असलेला भारत हा जगातील सर्वात मोठा दूध उत्पादक देश आहे.
• पशुधन क्षेत्र भारतातील 8 दशलक्ष (80 लाख) पेक्षा जास्त लोकांना रोजगार प्रदान करते, प्रामुख्याने ग्रामीण भागात.
• इतर पर्याय:
• राज्योत्सव पुरस्कार: हे कर्नाटक राज्य सरकारचे दुसरे सर्वोच्च नागरी सन्मान आहेत, जे 1 नोव्हेंबर रोजी प्रदान केले जातात.
• CII क्वालिटी रत्न पुरस्कार: गुणवत्ता व्यवस्थापन क्षेत्रात उत्कृष्ट योगदान देणाऱ्या व्यक्तींना कॉन्फेडरेशन ऑफ इंडियन इंडस्ट्री (CII) द्वारे दिला जाणारा हा पुरस्कार आहे.
• पद्मश्री: कला, विज्ञान आणि सार्वजनिक घडामोडींसह विविध क्षेत्रांतील उत्कृष्ट सेवेसाठी दिला जाणारा हा भारतातील चौथा सर्वोच्च नागरी पुरस्कार आहे.
महत्त्वाची टीप:
• देशी जाती: भारतीय गुरांमध्ये अनुवांशिक विविधता आणि हवामान लवचिकता राखण्यासाठी हे पुरस्कार विशेषतः गीर, साहिवाल, लाल सिंधी आणि थारपारकर यांसारख्या जातींवर लक्ष केंद्रित करतात.
• निवड प्रक्रिया: 2025 च्या पुरस्कारांसाठीचे अर्ज गृह मंत्रालयाद्वारे चालवल्या जाणाऱ्या राष्ट्रीय पुरस्कार पोर्टल द्वारे स्वीकारले जातात.
• आर्थिक प्रभाव: भारतातील दुग्धव्यवसाय क्षेत्र सुमारे 6% च्या चक्रवाढ वार्षिक वाढीने (CAGR) वाढत आहे, ज्यामुळे तो कृषी GDP चा एक महत्त्वाचा घटक बनला आहे.
• संस्थात्मक सहाय्य: या पुरस्कारांद्वारे गौरवण्यात येणाऱ्या मानकांचे पालन करण्यात राष्ट्रीय डेअरी विकास बोर्ड (NDDB) सारख्या संस्था महत्त्वाची भूमिका बजावतात.