Current Affairs
Committees and Recommendation
पडताळलेले उत्तर (Verified)
MPSC सराव प्रश्न:
महाविदर्भाचे नवीन राज्य स्थापन करावे अशी कोणत्या आयोगाने / समितीने शिफारस केली होती?
Which commission/committee recommended for the establishment of a new state of Mahavidhrbha?
पर्याय (Options):
A
संयुक्त महाराष्ट्र परिषद
B
अचूक उत्तर (Official Answer)
राज्य पुनर्रचना आयोग
C
दार आयोग
D
जे. व्ही. पी. समिती
सविस्तर स्पष्टीकरण (Detailed Explanation):
अचूक उत्तर: पर्याय (2)
योग्य उत्तर राज्य पुनर्रचना आयोग आहे.
स्पष्टीकरण आणि महत्त्वाचे मुद्दे:
• SRC ने मध्य प्रदेश राज्यातून बहुसंख्य मराठी भाषिक भागांचे विभाजन करून वेगळ्या विदर्भ राज्याची शिफारस केली.
• फझल अली आयोगाने सांस्कृतिक भूदृश्य विशेषत: भाषेच्या आधारावर राज्य पुनर्रचना कारवाईची वकिली केली. आंध्र प्रदेश हे भाषिक आधारावर निर्माण करणारे पहिले राज्य होते.
• दोन घटकांमुळे स्वातंत्र्यानंतर पुनर्रचनेची आवश्यकता होती -
• ब्रिटीश प्रांत आणि संस्थानांचा समावेश असलेल्या या विशाल देशासाठी नवीन प्रशासकीय व्यवस्था विकसित करणे.
• प्रादेशिक शासनाचा वारसा घेऊन नवीन भारताचा जन्म झाला होता त्यामुळे प्रादेशिक सरकारचा त्याग करणे सोपे नव्हते.
• 1956 मध्ये राज्य पुनर्रचना कायदा, 1956 च्या आधारे नवीन राज्यांचे सीमांकन करण्यात आले होते जे 1953 मध्ये स्थापन झालेल्या राज्य पुनर्रचना समितीच्या शिफारशीवर आधारित होते आणि 1955 मध्ये अहवाल सादर केला होता.
• जरी फझल अली कमिशनने एक भाषा एक राज्य ही कल्पना नाकारली (भारतात अनेक भाषा असल्याने) परंतु खालील युक्तिवादांसह भाषिक राज्ये स्थापन करण्याची शिफारस केली:
• जगाच्या या भागात हा नवीन प्रयोग होणार नाही. भाषिक तत्त्वांवर आधारित ब्रिटीश प्रांत सुरळीतपणे कार्य करू शकतील, तर संघराज्य भारतासाठी कोणतीही अडचण येऊ शकत नाही.
• केवळ 14 भाषा आहेत ज्या प्रबळ आहेत आणि राज्य बनवण्यासाठी देखील व्यवहार्य आहेत कारण त्यांच्याकडे विशाल क्षेत्रफळ भौगोलिक सातत्य आहे. त्यामुळे भाषिक राज्ये निर्माण झाल्यास भाषिक तणाव कमी होईल.
• अधिक प्रशासकीय कार्यक्षमता असेल.
• निरीक्षण आणि मूल्यमापन - समिती सदस्यांनी देशभर प्रवास केला (98, 420 किमी), भारतातील विविध स्तरातील आणि प्रदेशातील 9000 हून अधिक व्यक्तींच्या मुलाखती घेतल्या. मग असा निष्कर्ष काढला की लोकांची सामान्य भावना भाषिक राज्यांच्या बाजूने आहे आणि अशा भावनांकडे दुर्लक्ष केले जाऊ शकत नाही.
• या घटकांच्या आधारे समितीने भाषिक राज्यांची शिफारस केली जी काही बदलांसह मान्य करण्यात आली.
• भारताचा नवा राजकीय नकाशा तयार झाल्यावर देशाच्या अनेक भागांत भाषिक असंतोष निर्माण झाला आणि काही ठिकाणी तो हिंसक झाला.
• सततच्या दबावामुळे 1959 मध्ये मुंबई राज्याचे महाराष्ट्र आणि गुजरातमध्ये विभाजन करण्यात आले.