योग्य उत्तर आशा आहे In News • भारतीय कृषी संशोधन परिषदेने (ICAR) तुरीच्या (Cajanus cajan L. Millsp.) ‘आशा’ या वाणाचे भारताचे पहिले पूर्णपणे भाष्य केलेले टेलोमेर-टू-टेलोमेर (T2T) संदर्भ जीनोम यशस्वीरित्या विकसित केले आहे. स्पष्टीकरण आणि महत्त्वाचे मुद्दे: • ‘आशा’ या वाणासाठी नवीन विकसित केलेल्या T2T जीनोम अनुक्रमात (sequence) 92 कंटिग्समध्ये एकत्रित केलेल्या DNA च्या 752.65 दशलक्ष बेस पेअर्स आहेत. • हे 11 सेंट्रोमीअर्स आणि 22 टेलोमीअर्ससह तुरीच्या सर्व 11 गुणसूत्रांचे (chromosomes) संपूर्ण प्रतिनिधित्व प्रदान करते. • सर्वसमावेशक जीनोम भाष्याने (annotation) 36,557 जीन्स ओळखले असून, त्यातून 48,008 mRNAs (कोडिंग सीक्वेन्स) तयार होतात. • हे यश म्हणजे संपूर्णपणे भारतात सीक्वेन्स केलेले पहिले पीक जीनोम ठरले आहे आणि ते तुरीचे आजवरचे सर्वात व्यापक अनुवांशिक रेखाचित्र प्रदान करते. • पुसा 992, UPAS 120 आणि मालवीय 13 यांसारखे इतर पर्याय देखील तुरीचे वाण आहेत, परंतु या विशिष्ट T2T जीनोमिक प्रगतीसाठी त्यांचा वापर केला गेला नाही. पूरक माहिती: • 2011 मध्ये, ICAR-NIPB ने ‘आशा’ या तुरीच्या वाणाचा वापर करून कडधान्य पिकाचा जगातील पहिला मसुदा जीनोम (draft genome) प्रकाशित केला होता. • NIPB_CcT2T_4 असे नाव दिलेली जीनोम असेंब्ली, ग्लोबल डेटाबेस (NCBI) मध्ये ऍक्सेशन क्रमांक GCF_000230855.1 अंतर्गत जमा करण्यात आली आहे आणि ती 20 एप्रिल 2026 रोजी प्रसिद्ध करण्यात आली. • तूर ही भारतात ‘अरहर’ किंवा ‘तूर’ म्हणून प्रसिद्ध आहे आणि ती भारतातील आहारातील प्रथिनांचा एक मुख्य स्रोत आहे. महत्त्वाची टीप: • स्वयंपूर्णता प्राप्त करण्यासाठी भारत सरकारने ‘कडधान्यांमध्ये आत्मनिर्भरता’ अभियान (2025-26 ते 2030-31) सुरू केले. • या अभियानाचे उद्दिष्ट 2030-31 पर्यंत कडधान्य उत्पादन सुमारे 35 दशलक्ष टनांपर्यंत वाढवणे आहे. • T2T जीनोम हवामान-लवचिक (climate-resilient), उच्च उत्पन्न देणाऱ्या आणि पौष्टिकदृष्ट्या समृद्ध तुरीच्या वाणांच्या प्रजननाला गती देईल.