MPSC Test Logo mpsctest.in
Geography Indian Economic and Human Geography
पडताळलेले उत्तर (Verified)
MPSC सराव प्रश्न:

____ हे वर्ष भारताच्या लोकसंख्याशास्त्रीय इतिहासातील एक महान विभाजन (Great Divide) म्हणून ओळखले जाते.

The year ____ is called a Great Divide in the demographic history of India.

पर्याय (Options):
A

1921

अचूक उत्तर (Official Answer)
B

1981

C

1941

D

1951

सविस्तर स्पष्टीकरण (Detailed Explanation): अचूक उत्तर: पर्याय (1)
योग्य उत्तर 1921 आहे. स्पष्टीकरण आणि महत्त्वाचे मुद्दे: • लोकसंख्येच्या ट्रेंडमधील महत्त्वपूर्ण बदलांमुळे 1921 हे वर्ष भारताच्या लोकसंख्याशास्त्रीय इतिहासात "महान विभाजन" म्हणून ओळखले जाते. • 1921 पूर्वी, भारतातील लोकसंख्या अस्थिर होती, याचे मुख्य कारण म्हणजे साथीचे रोग, दुष्काळ आणि वैद्यकीय सुविधांचा अभाव यामुळे मृत्यूचे प्रमाण जास्त होते. • सार्वजनिक आरोग्य, वैद्यकीय सेवांमध्ये सुधारणा आणि मृत्यू दरात घट झाल्यामुळे भारताची लोकसंख्या सातत्याने वाढत गेली. यामुळे हे वर्ष महत्त्वपूर्ण ठरले. • 1921 च्या जनगणनेत मागील वर्षांच्या तुलनेत नकारात्मक लोकसंख्या वाढीचा दर (-0.31%) नोंदवला गेला, जो प्रामुख्याने 1918 च्या इन्फ्लूएंझा साथीच्या रोगामुळे होता, ज्याने लोकसंख्येवर लक्षणीय परिणाम केला. • 1921 नंतर, लोकसंख्या सातत्याने वाढू लागली, ज्यामुळे अस्थिर वाढीच्या कालावधीतून लोकसंख्या वाढीच्या स्थिर कालावधीत संक्रमण झाले. म्हणूनच 1921 हे लोकसंख्याशास्त्रीय दृष्ट्या एक जलविभाजक मानले जाते. पूरक माहिती: • भारतातील लोकसंख्याशास्त्रीय संक्रमण: • भारताचा लोकसंख्याशास्त्रीय इतिहास चार टप्प्यांमध्ये विभागला जाऊ शकतो: • टप्पा I (1901-1921): उच्च जन्मदर आणि उच्च मृत्यू दरांमुळे लोकसंख्या वाढ मंदावली. • टप्पा II (1921-1951): घटत्या मृत्यू दरांमुळे लोकसंख्या वाढीची सुरुवात झाली, परंतु जन्मदर अजूनही जास्त होता. • टप्पा III (1951-1981): मृत्यू दरात तीव्र घट आणि जन्मदरात हळू घट झाल्यामुळे लोकसंख्येत वेगाने वाढ झाली. • टप्पा IV (1981 पासून): घटत्या जन्मदरांमुळे आणि स्थिरीकरणाच्या ट्रेंडमुळे लोकसंख्या वाढ मंदावली. • 1918 चा इन्फ्लूएंझा साथीचा रोग: • 1918 च्या इन्फ्लूएंझा साथीच्या रोगाने, ज्याला स्पॅनिश फ्लू असेही म्हणतात, भारताच्या लोकसंख्येवर गंभीर परिणाम केला, ज्यामुळे लाखो लोकांचा मृत्यू झाला. • या साथीच्या रोगामुळे भारतात अंदाजे 12-17 दशलक्ष लोकांचा मृत्यू झाला, ज्यामुळे 1921 च्या जनगणनेत नकारात्मक वाढ नोंदवली गेली. • 1921 नंतरची लोकसंख्या वाढ: • 1921 नंतर, सुधारित सार्वजनिक आरोग्य उपाययोजना, उत्तम स्वच्छता आणि वैद्यकीय सेवेतील प्रगती यासह अनेक घटकांनी भारतात स्थिर लोकसंख्या वाढीस हातभार लावला. • लसींची ओळख आणि साथीचे रोग नियंत्रित करण्याच्या प्रयत्नांनी मृत्यू दर कमी करण्यात महत्त्वाची भूमिका बजावली. • भारतीय लोकसंख्याशास्त्रातील इतर महत्त्वपूर्ण वर्षे: • 1951: स्वतंत्र भारताची पहिली जनगणना आणि कुटुंब नियोजन कार्यक्रमांची सुरुवात झाली. • 1981: लोकसंख्येत सातत्याने वाढ दिसून आली, परंतु कुटुंब नियोजन उपायांचा चांगला अवलंब केल्यामुळे वाढीच्या दरात घट होण्याची सुरुवातीची चिन्हे दिसली. • 2001: शहरीकरण आणि शिक्षणातील सुधारणांचा लोकसंख्या ट्रेंडवर होणारा परिणाम अधोरेखित झाला. महत्त्वाची टीप: • मृत्यू दर: 1921 पूर्वी वैद्यकीय पायाभूत सुविधांचा अभाव, वारंवार दुष्काळ आणि साथीचे रोग यामुळे मृत्यूचे प्रमाण जास्त होते. • जन्मदर: 20 व्या शतकाच्या सुरुवातीच्या काळात जन्मदर जास्त राहिला, ज्यामुळे उच्च मृत्यू दरामुळे लोकसंख्या वाढ मंदावली. • सार्वजनिक आरोग्य सुधारणा: 1921 नंतर, लसीकरण मोहिमांसह सार्वजनिक आरोग्य कार्यक्रमांनी देवी आणि कॉलरासारख्या रोगांमुळे होणारे मृत्यू कमी करण्यात महत्त्वाची भूमिका बजावली. • 1921 च्या जनगणनेचे महत्त्व: ही पहिली जनगणना होती ज्यात नकारात्मक लोकसंख्या वाढीचा दर नोंदवला गेला, ज्यामुळे भारताच्या लोकसंख्याशास्त्रीय इतिहासात हा एक महत्त्वपूर्ण टप्पा ठरला.
मोफत ऑनलाइन चाचणी उपलब्ध

MPSC सराव चाचणी

हा प्रश्न आणि यासारखे सर्व संभाव्य प्रश्न प्रत्यक्ष परीक्षेसारख्या वेळेत सोडवून तुमची अचूकता तपासा.

ही टेस्ट आता सोडवा

संबंधित महत्त्वाचे सराव प्रश्न (Related Practice Questions):

Geography MPSC सराव प्रश्न

पुढील विधाने वाचा: विधान 1: वातावरणाच्या उभ्या उष्णतेला अभिक्रमण असे म्हणतात. विधान 2: हवेच्या क्षैतिज हालचालीद्वारे उष्णतेचे हस्तांतरण संवहन म्हणतात. विधान 3: उन्हाळ्यात उत्तर भारतातील ‘लू’ वारे अभिक्रमणामुळे होतात. वरीलपैकी कोणते/कोणती विधान/विधाने योग्य आहे/आहेत?

Geography MPSC सराव प्रश्न

मातीतील घटकांमध्ये खनिजांचे सरासरी प्रमाण किती टक्के असते?

Geography MPSC सराव प्रश्न

संयुक्त राष्ट्र सागरी कायद्याच्या अधिवेशनानुसार (UNCLOS), भारताचा अनन्य आर्थिक क्षेत्र (EEZ) __________ पर्यंत पसरलेला आहे.

Geography MPSC सराव प्रश्न

पृथ्वीच्या चुंबकीय क्षेत्रात विक्षोभ निर्माण होण्यास कोणते सौर घटक जबाबदार आहेत?

Geography MPSC सराव प्रश्न

द्वीपकल्पीय भारतातील सर्वात मोठी नदी कोणती आहे?